Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İhtiyati tedbir uygulamasında ölçülülük ilkesi gözetilmelidir.
• Uzun süreli tedbirler mülkiyet hakkını ihlal edebilir.
• Malike orantısız külfet yükleyen tedbirler hukuka aykırıdır.
• Makul sürede yargılanma için idari yollar tüketilmelidir.

Bu karar, yargılama süreçlerinde uygulanan geçici hukuki koruma tedbirlerinin, özellikle ihtiyati tedbir kararlarının ne kadar süreyle devam edebileceğine ve bu sürenin mülkiyet hakkı üzerindeki etkilerine dair son derece önemli bir tespitte bulunmaktadır. Anayasa Mahkemesi, yirmi yılı aşkın süre boyunca kesintisiz olarak devam eden bir ihtiyati tedbirin mülkiyet hakkının özüne dokunacak nitelikte orantısız bir külfet oluşturduğuna hükmetmiştir. Karar, tedbirin salt bir uyuşmazlık çözüm ve yargılama aracı olmaktan çıkıp, mülk sahibinin tasarruf yetkisini tamamen ortadan kaldıran ve belirsiz bir süreye yayılan ağır bir kısıtlamaya dönüşmesinin, hukuk devleti ve ölçülülük ilkesiyle kesinlikle bağdaşmadığını net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Benzer davalarda ve uygulamadaki emsal etkisi açısından bu karar, ilk derece mahkemelerinin ihtiyati tedbir kararı verirken ve bu kararın devamına hükmederken çok daha titiz bir değerlendirme yapmaları gerektiğini güçlü bir şekilde göstermektedir. Özellikle on yıllar süren karmaşık davalarda, kişilerin mülkiyet hakları üzerindeki kısıtlayıcı tedbirlerin periyodik olarak gözden geçirilmesi ve hakkaniyete uygun, ölçülü alternatif teminat yöntemlerinin değerlendirilmesi zorunluluğu ön plana çıkmaktadır. Ayrıca karar, makul sürede yargılanma hakkı ihlallerinde Adalet Bakanlığı bünyesinde yeni kurulan Tazminat Komisyonuna başvurunun öncelikli olarak tüketilmesi gereken hukuki bir yol olduğunu bir kez daha teyit ederek, bireysel başvuru usulünün ikincillik niteliğini hukuk sistemimizde daha da pekiştirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, başvurucu aleyhine 14 Temmuz 2003 tarihinde açılan bir tazminat davası kapsamında başvurucunun mal varlığı üzerine konulan ihtiyati tedbir kararından kaynaklanmaktadır. Davacılar, başvurucudan tazminat talep etmiş ve bu kapsamda mahkemece başvurucunun mal varlığına ihtiyati tedbir konulmuştur. Aradan geçen uzun yıllara rağmen tedbirin kaldırılmaması üzerine başvurucu, teminat karşılığında tedbirin kaldırılmasını talep etmiştir. Mahkeme bu talebi önce reddetmiş, itiraz üzerine oldukça yüksek bir nakit veya banka teminat mektubu karşılığında kaldırılabileceğine karar vermiştir. Başvurucu, teminat mektubunu sunarak tedbiri kaldırtmış ancak yirmi yılı bulan bu uzun süreli kısıtlamanın mülkiyet hakkını zedelediğini, yargılamanın da makul süreyi aşarak mağduriyetine yol açtığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken öncelikle mülkiyet hakkını güvence altına alan Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmünü temel almıştır. Mülkiyet hakkı, kişilere sahip oldukları mal varlığı üzerinde diledikleri gibi tasarrufta bulunma yetkisi verir. Ancak bu hak, kamu yararı amacıyla ve kanunla sınırlandırılabilir. Yargılama süreçlerinde alacaklıların haklarını korumak amacıyla başvurulan ihtiyati tedbir kurumu da bu sınırlamalardan biridir.

Geçici hukuki koruma tedbirlerinden olan ihtiyati tedbir kararlarının uygulanmasında anayasal bir güvence olan ölçülülük ilkesi hayati bir rol oynamaktadır. Ölçülülük ilkesi; uygulanan tedbirin ulaşılmak istenen amaç bakımından elverişli olmasını, zorunlu olmasını ve orantılı olmasını gerektirir. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, mülkiyet hakkını sınırlandıran bir ihtiyati tedbirin makul olmayan bir süre boyunca devam etmesi, malikin mülkiyet hakkından doğan yetkilerini kullanmasını belirsiz bir şekilde öteler. Bu durum, mülk sahibine orantısız ve aşırı bir külfet yükleyerek hakkın özünü zedeler.

Ayrıca makul sürede yargılanma hakkı ihlali iddialarında, 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümleri dikkate alınmıştır. 7499 sayılı Kanun ile söz konusu kanuna eklenen 5/A maddesi ve geçici 3. madde değişiklikleri uyarınca, yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı iddialarına ilişkin başvurularda öncelikle Adalet Bakanlığı bünyesinde kurulan Tazminat Komisyonuna gidilmesi zorunluluğu getirilmiştir. Bireysel başvurunun ikincilliği ilkesi gereği, ilk bakışta ulaşılabilir ve başarı şansı sunan bu idari başvuru yolu tüketilmeden Anayasa Mahkemesine yapılan başvurular usulden reddedilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu uyuşmazlığı incelerken öncelikle başvurucunun mal varlığı üzerindeki ihtiyati tedbir kararının süresine ve bu sürenin mülkiyet hakkı üzerindeki etkisine odaklanmıştır. Somut olayda, Asliye Ticaret Mahkemesi tarafından 14 Temmuz 2003 tarihinde başvurucunun mal varlığı üzerine konulan ihtiyati tedbir kararının aralıksız bir şekilde uygulandığı tespit edilmiştir. Mahkeme, yaklaşık yirmi iki yıl boyunca devam eden bu kısıtlamanın mülkiyet hakkı üzerindeki ağırlığını değerlendirmiştir.

Yapılan incelemede, geçici bir hukuki koruma yöntemi olması gereken ihtiyati tedbirin, yirmi yılı aşkın bir süre boyunca kaldırılmamış olmasının, ölçülülük ilkesinin alt unsurlarından olan orantılılık ilkesiyle bağdaşmadığı vurgulanmıştır. Başvurucunun mal varlığı üzerindeki tasarruf yetkisinin bu denli uzun ve belirsiz bir süreyle askıya alınmasının, mülkiyet hakkının sağladığı yetkilerin kullanılmasını fiilen ortadan kaldırdığı ve başvurucuya şahsi olarak aşırı bir külfet yüklediği kanaatine varılmıştır. Mahkemeye erişim ve hak arama hürriyeti çerçevesinde başvurucunun tedbirin kaldırılması yönündeki taleplerinin de uzunca bir süre sonuçsuz bırakılması, mülkiyet hakkına yapılan müdahaleyi daha da ağırlaştırmıştır.

Öte yandan, başvurucunun yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine yönelik iddiası da ayrıca ele alınmıştır. Anayasa Mahkemesi, bu iddia bağlamında son yasal düzenlemeleri dikkate alarak, makul sürede yargılanma şikayetleri için Adalet Bakanlığı Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun etkili ve tüketilmesi gereken bir iç hukuk yolu olduğunu belirtmiştir. Somut olayda başvurucunun bu yolu tüketmeden doğrudan bireysel başvuruda bulunduğu anlaşıldığından, söz konusu şikayet yönünden başvuru yollarının tüketilmemesi nedeni ile kabul edilemezlik kararı verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Mahkeme, mülkiyet hakkına yönelik ölçüsüz müdahalenin sonuçlarının ortadan kaldırılması bakımından yeniden yargılama yapılmasında hukuki bir yarar görmemiş, oluşan manevi zararın tazminat ödenerek giderilebileceğine kanaat getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, ihtiyati tedbirin uzun süredir devam etmesi nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve başvurucuya manevi tazminat ödenmesine, makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın ise başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar vermiştir.