Anayasa Mahkemesi Andaç Turizm Ltd. Şti. Kararı 2022/284 B.

Bu karar, kamu ihaleleri sonucunda idareye yatırılan ve ihalenin feshi davası gibi yargısal süreçler nedeniyle uzun süre idarenin yedinde bekleyen ihale bedellerinin hukuki statüsüne ilişkin önemli bir güvence getirmektedir. Anayasa Mahkemesi, cebri icra süreçlerinde idarenin tahsil ettiği parayı kendi bünyesinde tutarken, bu bedelin enflasyon karşısında erimesini önleyici tedbirleri alması gerektiğini net bir şekilde ortaya koymuştur. Paranın iade edilmesi gerektiği durumlarda salt anaparanın ödenmesi, aradan geçen yıllar içindeki ekonomik kayıpları telafi etmediğinden, nemalandırmama eylemi mülkiyet hakkına açık bir müdahale olarak kabul edilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, icra ve iflas daireleri ile kamu alacaklarının tahsili sürecinde yetkili idari birimlere doğrudan bir yükümlülük yüklemektedir. İdarenin olağan işleyişin ötesinde bir külfet olmaksızın, bekletilen paraları vadeli mevduat gibi hesaplarda değerlendirmesi gerektiği prensibi yerleşik hâle gelmektedir. Uygulamada idarelerin sadece şekli bir muhafaza değil, aynı zamanda ekonomik değeri koruma yükümlülüğü bulunduğu vurgulanmış olup, yıllarca süren davalar neticesinde iade edilecek bedellerde hak sahiplerinin enflasyona ezdirilmesinin önüne geçilmiştir. Bu durum, idari ve yargısal gecikmelerin faturasının vatandaşa kesilemeyeceğinin en güçlü göstergesidir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Andaç Turizm Taşımacılık İnşaat Emlak Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti., Sosyal Güvenlik Kurumu tarafından bir borçlunun borcuna karşılık haczedilen taşınmazı 2018 yılında düzenlenen ihale ile 58.850 TL bedel ödeyerek satın almıştır. Ancak taşınmazın eski maliki tarafından açılan ihalenin feshi davası sonucunda bölge adliye mahkemesi ihalenin iptaline karar vermiş ve bu karar yaklaşık dört yıl süren yargılamanın ardından kesinleşmiştir. Sürecin sonunda Sosyal Güvenlik Kurumu, ihale bedeli olarak ödenen tutarı şirkete nemalandırmadan, sadece anapara olarak iade etmiştir. Başvurucu şirket, dört yıl boyunca idarede kalan parasının enflasyon karşısında değer kaybettiğini ve vadeli hesapta değerlendirilerek nemasıyla birlikte ödenmesi gerektiğini belirterek mülkiyet hakkının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve uğradığı zararın tazminini talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu tür uyuşmazlıklarda temel olarak Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve devletin pozitif koruma yükümlülükleri üzerinden inceleme yapmaktadır. Uyuşmazlığın temelini oluşturan işlem, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun kapsamında gerçekleştirilen cebrî icra niteliğindeki satış işlemidir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, icra ve iflas daireleri veya tahsile yetkili kamu kurumları tarafından borçlulardan veya ihale katılımcılarından tahsil edilen paranın durumu özel bir öneme sahiptir. Bedel tahsil edildikten sonra, ihalenin kesinleşmesi veya davanın sonuçlanması aşamasına kadar, parayı yatıran kişinin bu meblağ üzerinde tasarrufta bulunma, parayı kullanma veya paranın değerinin enflasyon karşısında aşınmasını önleyici tedbirler alma imkânı bulunmamaktadır.

Bu süreçte para tamamen idarenin kontrolü altındadır. Dolayısıyla bu paranın enflasyon karşısında kıymet yitirmesini önleyebilecek yegâne merci, para üzerinde tasarrufta bulunma kudretini elinde bulunduran kamu otoritesidir. Tahsil edilen paranın alım gücünü kaybetmesini engellemenin en pratik yolu, bedelin nemalandırılmasıdır. İdarenin tahsil ettiği ihale bedelini vadesiz bir hesapta bekletmek yerine vadeli bir hesapta değerlendirmesi, idareye olağan idari işleyişin ötesinde ağır bir külfet yüklememektedir.

Devletin, cebrî icra sürecini makul bir sürede sonuçlandırma ve yargısal süreçlerin uzaması hâlinde tarafların hak ve menfaatlerinin korunması amacıyla somut olayın gerektirdiği her türlü tedbiri alma sorumluluğu bulunmaktadır. Bu tedbirlerin alınmaması ve bedelin enflasyon karşısında aşınmaya terk edilmesi, Anayasa ile korunan mülkiyet hakkının devlete yüklediği pozitif koruma yükümlülüğünün açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Başvuru konusu olayda, başvurucu şirket tarafından 8 Şubat 2018 tarihinde Sosyal Güvenlik Kurumuna ödenen 58.850 TL tutarındaki ihale bedeli, ihalenin feshine yönelik açılan davanın kesinleştiği 1 Kasım 2021 tarihine kadar ve sonrasındaki iade sürecinde idarenin uhdesinde kalmıştır. Yaklaşık dört yıl süren bu dava sürecinde başvurucu, parası üzerinde herhangi bir tasarrufta bulunamamış ve parasını enflasyona karşı koruyacak tedbirleri alamamıştır.

Anayasa Mahkemesi, bu uzun süre zarfında borçlu ve alacaklının hak ve menfaatlerini koruyucu olağan tedbirlerin idare tarafından alınması gerektiğini vurgulamıştır. Tahsil edilen bedelin tamamen idarenin kontrolünde olduğu bu dönemde, paranın vadeli bir mevduat hesabına yatırılması biçiminde alınacak basit bir tedbir, satış ve yargı sürecinin hızlı işlememesinin başvurucu üzerinde oluşturduğu olumsuz etkileri asgari seviyeye indirebilecekken bu yola başvurulmamıştır.

İdarenin, kendisine olağanüstü bir külfet getirmeyecek bu nemalandırma tedbirini almaması neticesinde, başvurucunun ödediği meblağ Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası enflasyon verileri karşısında çok ciddi bir değer kaybına uğramıştır. Paranın enflasyon karşısında korunmamış olması, başvurucunun mülkiyet hakkına ağır bir yük getirmiştir.

Ayrıca Mahkeme, mülkiyet hakkı ihlalinden kaynaklanan maddi zararın tespitinde Merkez Bankası verilerini esas alarak paranın değer kaybının giderilmiş güncel karşılığını hesaplamış, salt anapara iadesinin yeterli giderim sağlamadığını tespit etmiştir. Alınmayan bu basit tedbirin doğrudan devletin pozitif yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi anlamına geldiği saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve başvurucuya uğradığı değer kaybına karşılık maddi tazminat ödenmesine karar vermiştir.