Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Sahıtı - Belçika Kararı 24421/20 B.

Bu karar, hukuken idari makamların ve yargı mercilerinin kendi aralarındaki yapısal ve işleyişe dair uyuşmazlıkların veya yetki çekişmelerinin, sıradan bireylerin temel hak ve özgürlüklerini ihlal edecek boyuta ulaşmasının Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında kesinlikle kabul edilemez olduğunu ortaya koymaktadır. Mahkeme, idari makamların sürekli olarak yargı kararlarını anlamsız kılacak şekilde arka arkaya aynı hatalı gerekçelerle ret kararı vermesinin, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerini derinden sarstığını hukuken tescil etmiştir. Devletin idari aygıtının, başvurucuyu on beş yıl gibi olağanüstü ve akıl almaz bir süre boyunca hukuki bir arafta ve statüsüzlük içinde bırakması, devletin bireylerin özel hayatlarına saygı gösterme yönündeki pozitif yükümlülüklerinin açık, ağır ve tartışmasız bir ihlali olarak nitelendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi son derece büyüktür. Bu karar, göçmen, sığınmacı ve mülteci hukuku alanında çalışan hukukçular ile karar verici konumdaki idari merciler için bağlayıcı bir yol haritası çizmektedir. Sadece Belçika değil, Sözleşme'ye taraf tüm devletler açısından idari başvuru süreçlerinin "usuli bir ping-pong" döngüsüne dönüşmesini engelleyecek yasal ve pratik mekanizmaların kurulması gerektiği vurgulanmıştır. Yabancıların oturum izni başvurularının sürüncemede bırakılmasının ve bireylerin sağlık, güvenlik gibi en temel insani ihtiyaçlarından mahrum edilerek pasif bir bekleyişe mahkum edilmesinin, ağır tazminat ve ihlal yaptırımlarıyla karşılaşacağı gösterilmiştir. Ayrıca karar, devletlerin idari yargı sistemlerindeki tıkanıklıkları bahane ederek insan hakları ihlallerinden kaçınamayacaklarını, idarenin mahkeme kararlarına sadece şeklen değil, esastan ve ruhuna uygun olarak uymak zorunda olduğunu emsal bir ilke olarak hukuk dünyasına kazandırmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Ağır psikolojik ve fiziksel sağlık sorunları yaşayan Kosova vatandaşı bir kişi, 2010 yılında tıbbi nedenlerle oturum izni alabilmek umuduyla Belçika makamlarına resmi bir başvuruda bulunmuştur. Ancak Yabancılar Ofisi bu başvuruyu reddetmiştir. Başvurucu pes etmeyerek kararı Yabancılar Uyuşmazlık Konseyi isimli idari mahkemeye taşımış ve ret kararını iptal ettirmeyi başarmıştır. Sorun tam da bu noktada patlak vermiştir. İdare, mahkemenin iptal kararına ve gerekçelerine uymak yerine, dosyayı yeniden inceleyerek benzer gerekçelerle sürekli yeni ret kararları üretmeye devam etmiştir.

Başvurucu ile idare ve mahkeme arasında gidip gelen bu anlamsız hukuki döngü tam on beş yıl boyunca devam etmiştir. Bu inanılmaz süre zarfında başvurucu, oturum izni olmadan, hiçbir sosyal veya tıbbi yardıma erişemeden, her an sınır dışı edilme korkusuyla derin bir belirsizlik içinde yaşamaya mahkum edilmiştir. Dava, bir devletin kendi idari sistemindeki işleyiş bozukluğunu yıllarca çözemeyerek hasta bir bireyi bürokratik bir çarkın içinde ezmesinin ve onu temel haklarından mahrum bırakmasının insan hakları ihlali olup olmadığı noktasında düğümlenmektedir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkemenin uyuşmazlığı çözerken dayandığı en temel hukuk kuralı, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 8 kapsamında güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkıdır. Bu madde, devletlere sadece bireylerin hayatlarına keyfi olarak müdahale etmeme yönünde negatif bir yükümlülük yüklemez; aynı zamanda bireylerin özel hayatlarını onurlu ve öngörülebilir bir şekilde sürdürebilmeleri için gerekli idari ve hukuki mekanizmaları kurma yönünde çok güçlü pozitif yükümlülükler de yükler.

Kararda ayrıca Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 3 bağlamında işkence ve insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele yasağı iddiaları da hukuki bir süzgeçten geçirilmiştir. Ancak yerleşik içtihat prensipleri gereğince, bir yabancının sınır dışı edilme tehlikesi nedeniyle bu madde kapsamında mağdur statüsü taşıyabilmesi için, hakkında uygulanabilir, kesinleşmiş ve yakın bir sınır dışı kararının bulunması ile gönderileceği ülkede gerçek bir ağır zarar riskinin ispatlanması şarttır. Somut olayda böyle aktif bir sınır dışı işlemi olmadığından, uyuşmazlık tamamen idari sürecin uzunluğu ve idari makamların eylemsizliği üzerinden özel hayata saygı hakkı ekseninde çözülmüştür.

Doktrin ve yerleşik AİHM içtihatlarına göre, idari makamlar, yabancıların ülkede kalışlarına ilişkin başvuruları değerlendirirken geniş bir takdir yetkisine sahip olsalar da, bu yetki sınırsız değildir. İdarenin, başvuruları makul bir süre içinde karara bağlama ve bireyleri yıllarca sürecek bir güvencesizlik ile hukuki belirsizlik arafında bırakmama zorunluluğu bulunmaktadır. Yargı kararlarının idare tarafından fiilen etkisiz hale getirilmesi ve idari iptal davalarının ardı arkası kesilmeyen bir kısır döngüye dönüştürülmesi, hukuki belirlilik ve hukukun üstünlüğü prensiplerinin açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvuranın tıbbi nedenlerle yaptığı oturum izni başvurusunun on beş yıl gibi akıl almaz bir süre boyunca nihai bir karara bağlanamamış olmasını detaylı bir biçimde incelemiş ve çok çarpıcı tespitlerde bulunmuştur. Mahkeme, Yabancılar Ofisi'nin verdiği ret kararlarının, Yabancılar Uyuşmazlık Konseyi tarafından defalarca gerekçesizlik, hukuka aykırılık veya eksik inceleme gibi nedenlerle iptal edildiğini açıkça tespit etmiştir. Buna rağmen idare makamlarının, mahkemenin iptal gerekçelerinin özünü dikkate almadan, eksiklikleri gidermeden ve başvuranın güncel sağlık durumu ile ilgili yasal verileri yenilemeden inatla yeniden ret kararları üretmesi, başvuranı sonu gelmez ve yıpratıcı bir hukuki "ping-pong" döngüsünün içine hapsetmiştir.

Mahkeme, bu bitmek bilmeyen süreçte başvuranın içine düştüğü durumun olağanüstü hassasiyetini özellikle vurgulamıştır. Ağır sağlık sorunlarıyla mücadele eden ve intihar riski taşıyan başvuranın, on beş yıl boyunca geçerli bir oturum izni olmadan, çalışma hakkından mahrum, temel sosyal yardım ve sağlık hizmetlerine yasal erişimi engellenmiş bir şekilde yaşamaya zorlanması, onu derin bir psikolojik ve maddi yıkıma sürüklemiştir. Hükümet tarafı her ne kadar Belçika'da iç hukuk yollarının usulüne uygun şekilde işletildiğini ve idari yargının çalıştığını savunsa da, Mahkeme, bu yargısal mekanizmanın başvurana etkin, hızlı ve nihai bir çözüm sunamadığını, aksine mağduriyetini daha da derinleştirdiğini belirlemiştir. İptal davaları kazanılmış olmasına rağmen, idarenin dirençli tutumu nedeniyle bu hukuki başarılar başvuranın hayatında hiçbir pratik fayda sağlamamıştır.

Ayrıca Mahkeme, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m. 46 kapsamında devletin bireysel tedbirler alma yükümlülüğünü hatırlatarak, Belçika makamlarının başvuranın durumunu daha fazla sürüncemede bırakmadan, hukuka uygun ve nihai bir kararla acilen çözüme kavuşturması gerektiğine işaret etmiştir. Devletin, kendi kurumları arasındaki işleyiş bozukluklarını ve yetki çekişmelerini, zaten kırılgan ve savunmasız durumda olan bir bireyin omuzlarına yüklemesi hiçbir hukuki ve vicdani gerekçeyle meşru görülememiştir.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, idari sürecin makul sürede sonuçlandırılamaması ve başvuranın on beş yıl gibi olağanüstü uzun bir süre boyunca her türlü güvenceden yoksun, ağır bir belirsizlikte bırakılması nedeniyle özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.