Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Hâkimlerin mesleki değerlendirmeleri adil yargılanma kapsamındadır.
• Yargı kurullarının karma yapısı tarafsızlığı zedelemez.
• İdari işlemlerin yargısal denetimi yeterli kapsamda olmalıdır.
• Açık duruşma hakkından feragat edilmesi hukuken mümkündür.
• Savunmaların yazılı sunulabilmesi adil yargılanmayı güvenceye alır.

Bu karar, hâkimlerin mesleki performanslarının değerlendirilmesi ve bu değerlendirmeler neticesinde uygulanan disiplin yaptırımları süreçlerinde adil yargılanma hakkının, özellikle mahkemeye erişim ve tarafsız mahkeme ilkelerinin nasıl uygulanacağına dair önemli ve güncel hukuki sınırlar çizmektedir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, bir hâkimin mesleki liyakat değerlendirmesi sonucunda "vasat" not alarak otomatik olarak görevden uzaklaştırılması ve hakkında disiplin soruşturması açılması sürecinin, Sözleşme'nin medeni haklar kapsamında değerlendirilebileceğini net bir biçimde hüküm altına almıştır. Karar, Hâkimler ve Savcılar Kurulu gibi idari ve mesleki denetim organlarının yapısının, anayasal bir tercih olarak çoğunlukla yargı dışı üyelerden oluşsa dahi, bu durumun tek başına bağımsızlık ve tarafsızlık ilkesini ihlal etmediğini açıkça ortaya koymaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi, yargı mensuplarının mesleki değerlendirmelerine karşı açılan iptal davalarında yüksek mahkemelerin yargısal denetim yetkisinin sınırları ile doğrudan ilgilidir. AİHM, yüksek mahkemelerin idarenin takdir yetkisine giren konuları yerindelik bakımından esastan incelememesinin, eğer hukuka uygunluk, orantılılık ve açık hata denetimi layıkıyla yapılabiliyorsa, adil yargılanma hakkına aykırılık teşkil etmeyeceğini belirlemiştir. Uygulamadaki önemi ise, başvuranların açık duruşma talep etme haklarını kullanmamalarının veya iddialarını yazılı olarak tam ve eksiksiz bir şekilde sunabilmelerinin, adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği yönünde güçlü bir karine oluşturmasıdır. Bu yönüyle karar, mesleki disiplin kurullarının kararlarına karşı yürütülen yargısal denetim süreçlerinde, usuli itirazların kapsamlı bir denetimden geçmiş olmasını yeterli bir güvence olarak kabul etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Portekiz'de görev yapan bir hâkim olan başvuran, mesleki performansının değerlendirilmesi amacıyla geçirildiği olağan denetim sonucunda mesleki liyakat açısından "vasat" olarak notlandırılmış, bu düşük not nedeniyle kanun gereği otomatik olarak görevden uzaklaştırılarak hakkında disiplin soruşturması başlatılmıştır. Başvuran, bu olumsuz değerlendirmeye ve uzaklaştırma kararına karşı Portekiz Yüksek Yargı Kuruluna ve ardından Yüksek Mahkeme'ye itiraz etmiştir. Başvuran, idari bir organ olan Yargı Kurulu'nun yargı dışı siyasi üyelerinin çoğunlukta olması nedeniyle bağımsız ve tarafsız olmadığını iddia etmiştir. Ayrıca, Yüksek Mahkeme'nin itiraz incelemesinde sadece dar kapsamlı bir hukuka uygunluk denetimi yapıp uyuşmazlığın esasına girmediğini, dolayısıyla tam bir yargısal denetim imkânından mahrum bırakıldığını ileri sürerek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine başvurmuştur. Başvuran bunun yanı sıra, Yüksek Mahkeme önünde gerçekleştirilen yargılamada kendisine açık ve sözlü bir duruşma imkânı tanınmamasının da adil yargılanma hakkını açıkça zedelediğini öne sürmüş ve ihlal tespiti talep etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, yargı mensuplarının mesleki kariyerleri, terfileri, performans değerlendirmeleri ve disiplin süreçleri ile ilgili uyuşmazlıklarda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 (Adil Yargılanma Hakkı) hükmünün medeni haklar ve yükümlülükler başlığı altında tamamen uygulanabilir olduğunu kabul etmektedir. Bu bağlamda, hâkimlerin görevden uzaklaştırılmasına veya mesleki liyakatlerinin değerlendirilmesine yönelik idari kararlara karşı etkin bir yargı yolunun açık olması, mahkemeye erişim hakkının en temel gereğidir.

AİHM'nin yerleşik içtihat prensiplerine göre, disiplin süreçlerini veya liyakat değerlendirmelerini yürüten idari kurulların (somut olayda Portekiz Yüksek Yargı Kurulu) anayasal veya yasal yapısı, salt siyasi organlarca atanan üyelerin çoğunlukta olması nedeniyle doğrudan bağımsızlıktan veya tarafsızlıktan yoksun sayılamaz. Önemli olan, bu kurul üyelerinin görevlerini yerine getirirken dış baskılardan uzak, bağımsız hareket etmelerini sağlayacak hukuki ve kurumsal güvencelere sahip olmalarıdır.

Bununla birlikte, idari işlemlerin yargısal denetimini yapan yüksek mahkemelerin (somut olayda Yüksek Mahkeme'nin İdari Dava Dairesi), uyuşmazlığın esasına girerek idarenin yerine geçecek şekilde yerindelik denetimi yapmaması, tek başına denetimin yetersiz olduğu anlamına gelmemektedir. Mahkeme, Sözleşme m.6/1 bağlamında yeterli bir yargısal denetimin; kararın keyfi veya açıkça mantıksız olup olmadığının, delillerin tarafsızca incelenip incelenmediğinin ve orantılılık ilkesinin usulüne uygun şekilde değerlendirilip değerlendirilmediğinin denetlenmesini kapsadığını belirtmektedir. Son olarak, açık duruşma hakkı her durumda mutlak olmayıp, tarafların yasal temsilcileri aracılığıyla yazılı olarak iddialarını eksiksiz sunabildikleri ve ulusal mevzuat imkân tanımasına rağmen açıkça duruşma talep etmedikleri durumlarda, dosya üzerinden inceleme yapılarak karar verilmesi adil yargılanma hakkını zedelememektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvuranın maruz kaldığı mesleki değerlendirme ve bunun neticesinde uygulanan otomatik açığa alma işleminin, doğrudan başvuranın medeni hak ve yükümlülüklerini etkilediğini belirterek şikâyeti yetki yönünden kabul edilebilir bulmuş ve esastan incelemiştir. İlk olarak, Portekiz Yüksek Yargı Kurulu'nun (CSM) yapısına yönelik bağımsızlık ve tarafsızlık itirazları titizlikle değerlendirilmiştir. Mahkeme, kurulun anayasal yapısında yargı dışı sivil üyelerin çoğunlukta bulunmasının, yargı içinde kurumsal bir korporatizmi engellemek amacıyla tasarlandığını saptamıştır. Kurul üyelerinin görev süreleri, atanma şekilleri ve bağımsızlıklarının katı yasalarla güvence altına alınmış olması nedeniyle, söz konusu idari yapının bağımsız bir organ olmadığına veya taraflı davrandığına dair hiçbir somut hukuki emare bulunmadığı tespit edilmiştir.

İkinci olarak, Portekiz Yüksek Mahkemesi'nin yaptığı yargısal denetimin kapsamı ve yeterliliği incelenmiştir. AİHM, Yüksek Mahkeme'nin, başvuranın performans değerlendirmesinin esasına ilişkin (verdiği kararların teknik içeriği veya iş yükü performansı gibi) idarenin takdir yetkisine giren alanlara girmemesinin, kuvvetler ayrılığı ilkesinin doğal bir gereği olduğunu vurgulamıştır. Ancak Yüksek Mahkeme, uyuşmazlığı incelerken başvuranın yazılı savunmalarını, dosyaya sunulan istatistiksel delilleri ve başvuranın daha önce de devamsızlık nedeniyle disiplin yaptırımı ile karşılaşmış olmasını göz önünde bulundurarak, uygulanan "vasat" notunun ve buna bağlı geçici uzaklaştırma kararının orantısız veya keyfi olmadığını oldukça detaylı ve gerekçeli bir şekilde ortaya koymuştur. Bu nedenle, gerçekleştirilen yargısal denetimin kapsamının adil yargılanma hakkı standartları için yeterli olduğu sonucuna varılmıştır.

Son olarak, Yüksek Mahkeme önünde sözlü ve açık bir duruşma yapılmaması şikâyeti ele alınmıştır. Dosya kapsamında, uyuşmazlığın tamamen idari istatistiksel verilere, hizmet raporlarına ve teknik hukuki argümanlara dayandığı, şahit dinlenmesini veya başvuranın mahkeme heyeti önünde bizzat dinlenmesini zorunlu kılan bir kişisel durumun olmadığı saptanmıştır. Başvuranın tüm süreçte yetkin bir avukatla temsil edildiği ve ulusal usul kanunları imkân tanımasına rağmen açık duruşma talebinde bulunmadığı, dolayısıyla bu haktan kendi iradesiyle zımnen feragat ettiği anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, adil yargılanma hakkının tüm gereklerinin yerine getirildiğini belirterek, başvuranın haklarının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.