Anayasa Mahkemesi Fatma Naz Yumuşak vd. Kararı 2021/5662 B.

Bu karar, idarenin hizmet kusuruna dayalı tazminat davalarında dava açma süresinin başlangıç anının tespitine ve yaşam hakkının usul boyutuna ilişkin kritik bir hukuki çerçeve sunmaktadır. Anayasa Mahkemesi, terör saldırıları gibi karmaşık olaylarda, zararın ve eylemin idariliğinin olay anında veya sulhname tarihinde derhâl tam olarak öğrenilemeyeceğine hükmetmiştir. Olayın gelişiminde kamu görevlilerinin ihmali olduğu yönündeki istihbari ve adli verilerin çok sonradan ortaya çıkması hâlinde, dava açma süresinin doğrudan patlama tarihi veya ilk sulhname tarihinden başlatılması, hak arama hürriyetinin özünü zedeleyen aşırı şekilci ve katı bir yorum olarak değerlendirilmiştir.

Emsal etkisi bakımından karar, terör eylemleri neticesinde doğan uyuşmazlıklarda idarenin kusur sorumluluğu ile sosyal risk ilkesi arasındaki ayrımı netleştirmesiyle öne çıkmaktadır. Benzer nitelikteki dosyalarda derece mahkemelerinin, salt sosyal risk ilkesine dayanarak dosyayı kapatamayacağı, ceza yargılamaları ve mülkiye müfettişi raporları gibi idarenin ağır hizmet kusurunu gösteren delilleri titizlikle incelemesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu yaklaşım, idare hukukunda illiyet bağının ve idari ihmalin sonradan öğrenildiği durumlar için dava sürelerinin esnek ve hakkaniyetli yorumlanması gerektiği ilkesini sağlamlaştırmış, vatandaşların devlete karşı tazminat haklarını etkili biçimde aramalarında önemli bir yargısal güvence mekanizması oluşturmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, 11 Mayıs 2013 tarihinde Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde meydana gelen ve 51 kişinin hayatını kaybettiği bombalı terör saldırısında yakınlarını kaybeden başvurucuların, İçişleri Bakanlığı ile Hatay Valiliğine karşı açtığı tam yargı davasından kaynaklanmaktadır. Başvurucular, saldırı öncesinde istihbarat birimlerinin araç plakası ve isim gibi somut bilgiler sunmasına rağmen emniyet birimlerinin gerekli önlemleri almadığını, bu nedenle idarenin olayın yaşanmasında ağır hizmet kusuru bulunduğunu ileri sürerek doğan maddi ve manevi zararlarının tazminini talep etmiştir.

Olay sonrasında idare ile maddi zararlara ilişkin bir sulhname imzalanmış olsa da, daha sonra hazırlanan müfettiş raporları ve kamu görevlileri aleyhine açılan ceza davası ile idarenin ihmali/kusuru olduğu sonradan öğrenilmiştir. Buna rağmen açılan tam yargı davası, İdare Mahkemesince dava açma süresinin aşıldığı ve uyuşmazlığın kusur değil sosyal risk ilkesi kapsamında ele alınması gerektiği gerekçesiyle kısmen reddedilmiş, başvurucular da yaşam hakkı ile mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Anayasa'nın yaşam hakkını güvence altına alan 17. maddesi ile hak arama hürriyetini ve adil yargılanma hakkını düzenleyen 36. maddesine dayanmıştır. İdare hukukunun yerleşik kuralları gereği, bir idari eylem nedeniyle uğranılan zararın tazmini talebiyle açılan tam yargı davasında idarenin tazminle yükümlü tutulabilmesi için ortada bir idari eylem ve zarar olması, ayrıca zararla eylem arasında illiyet bağı bulunması zorunludur.

Uyuşmazlıkta öne çıkan 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanun, idarenin kusuru aranmaksızın sosyal risk ilkesi uyarınca terör mağdurlarının zararlarının hızlıca karşılanmasını düzenlerken; hizmet kusuru ilkesi ise idarenin yürüttüğü kamu hizmetinin kötü, geç işlemesi veya hiç işlememesi durumlarında kusur sorumluluğu kapsamında devreye girmektedir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, eylemin idariliğinin veya doğurduğu zararın ya da aralarındaki illiyet bağının eylemden çok sonra çeşitli ceza yargılamaları veya müfettiş incelemeleri sonucu anlaşıldığı durumlarda dava açma süresi, bu yeni unsurların ortaya çıktığı ve öğrenildiği tarihlerden sonra işlemeye başlar. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.13 kapsamında öngörülen idari başvuru ve dava açma sürelerinin, hak sahibinin henüz dava hakkının doğduğundan veya idarenin kusurundan haberdar olmadığı bir dönemde başlatılması, mahkemeye erişim hakkını önemli ölçüde zedeleyici ve ölçüsüz bir sınırlama olarak kabul edilmektedir. Ayrıca devletin, yaşam hakkının usul boyutu gereğince, meydana gelen ölümler karşısında idarenin olası sorumluluğunu ortaya koyacak yeterli derinlikte ve özenli bir yargısal inceleme yapma yönünde pozitif yükümlülüğü bulunmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların yakınlarının hayatını kaybettiği Reyhanlı terör saldırısına ilişkin idari ve yargısal süreçleri detaylı bir şekilde incelemiştir. Olayın akabinde maddi tazminat için idareyle bir sulhname imzalanmış olmakla birlikte, idarenin saldırıyı önleme konusundaki hizmet kusuru ancak çok daha sonra mülkiye müfettişi tarafından hazırlanan ön inceleme raporu ve ihmali bulunan emniyet görevlileri hakkında açılan ve hapis cezası ile neticelenen ceza davaları sonrasında gün yüzüne çıkmıştır.

İdare Mahkemesinin, ceza davasında ulaşılan "somut istihbari bilgiye rağmen tedbir alınmadığı" yönündeki olguları ve delilleri hiç irdelemeden, idarenin hizmet kusurunun bulunmadığını peşinen kabul edip uyuşmazlığı yalnızca sosyal risk ilkesi kapsamında çözmesi ağır şekilde eleştirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, bu yaklaşımın yargılamanın yaşam hakkının usul boyutu kapsamında beklenen özen ve derinlik şartını sağlamadığını belirleyerek Anayasa'nın 17. maddesinin ihlal edildiğini tespit etmiştir.

Mahkemeye erişim hakkı yönünden yapılan incelemede ise, başvurucuların idarenin istihbarat zaafiyetini ve hizmet kusurunu olayın gerçekleştiği tarihte bilebilecek durumda olmadıkları açıkça ortaya konmuştur. Bu idari kusur durumu çok sonradan, ceza davalarının açılmasıyla anlaşılmıştır. Hâl böyleyken derece mahkemesinin dava açma süresini olayın yaşandığı ve sulhnamenin imzalandığı tarihlerden başlatması, hak arama hürriyetini aşırı derecede sınırlandıran, imkânsızlaştırıcı ve katı şekilci bir yorum olarak nitelendirilmiştir. Bu ölçüsüz müdahale nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesindeki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, yaşam hakkının usul boyutu ile mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.