Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• İdari eylemin öğrenilmesi dava süresini başlatır.
• Dava açma süresinde aşırı şekilcilik hak ihlalidir.
• Ceza davasıyla öğrenilen kusur dava hakkını doğurur.
• Sürenin olaya göre hesaplanması mahkemeye erişimi korur.

Bu karar, idare hukukunda sıklıkla karşılaşılan ve mağdurların hak arama hürriyetini derinden etkileyen hizmet kusuruna dayalı tam yargı davalarında dava açma süresinin başlangıç tarihinin tespiti açısından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, idari eylemin niteliğinin ve ortaya çıkan zararın idareyle olan illiyet bağının olay anında değil, sonradan yapılan cezai soruşturmalar, gizli belgelerin ifşası veya müfettiş raporlarıyla ortaya çıktığı durumlarda, sürelerin başlangıcının esnek yorumlanması gerektiğini vurgulamıştır. Katı ve şekilci bir yaklaşımla dava açma süresinin doğrudan olayın yaşandığı fiziksel tarihten başlatılması uygulamasının, bireylerin hak arama özgürlüğünü haksız bir biçimde kısıtladığı açıkça tespit edilmiştir. Mahkemeye erişim hakkının özünü zedeleyen ve hakkın kullanımını imkânsız hâle getiren bu tür usulü katılıkların, demokratik bir hukuk devletinin temel prensipleriyle bağdaşmayacağı tescillenmiştir.

Benzer uyuşmazlıklarda ve idari yargılamalarda bu karar, yargı mercileri için yön gösterici ve güçlü bir emsal niteliği taşımaktadır. İdarenin hukuki sorumluluğunun gizli kaldığı, ağır ihmallerin ancak sonradan yapılan adli, idari veya cezai tahkikatlarla belirginleştiği karmaşık toplumsal olaylarda, vatandaşların idareye karşı hak arama hürriyeti anayasal bir zırh ile teminat altına alınmıştır. Karar, yargı mercilerinin yasal süreleri hesaplarken uyuşmazlığın doğasını göz ardı etmemeleri gerektiğini ve mağdurlara orantısız bir ispat veya takip külfeti yükleyecek daraltıcı yorumlardan kaçınmalarının zorunlu olduğunu göstermektedir. Aksi takdirde, usul kurallarının hakkın özünü ortadan kaldıracak şekilde uygulanmasının doğrudan doğruya Anayasa ile güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkının ihlaline vücut vereceği net bir hukuki standart olarak ortaya konulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Hatay ilinin Reyhanlı ilçesinde 11 Mayıs 2013 tarihinde belediye binası ve postane yakınlarında bomba yüklü iki aracın patlatılması sonucunda 51 kişinin hayatını kaybettiği ve yüzlerce kişinin yaralandığı terör saldırısı yaşanmıştır. Bu trajik olayda başvurucuların yakını da yaşamını yitirmiştir. Olayın ardından ilk etapta terör mevzuatı kapsamında maddi tazminat alınmış olsa da, daha sonra İçişleri Bakanlığı mülkiye müfettişleri tarafından hazırlanan 2 Nisan 2014 tarihli ön inceleme raporunda çarpıcı gerçekler gün yüzüne çıkmıştır. Raporda, emniyet birimlerine olaydan önce araç plakaları ve şahıs isimleri dâhil çok sayıda somut istihbarat bilgisinin geldiği ancak gerekli güvenlik önlemlerinin alınmadığı, dolayısıyla patlamanın meydana gelmesinde idarenin ağır bir hizmet kusuru bulunduğu tespit edilmiştir.

Bu müfettiş raporu doğrultusunda, ihmali bulunan ilgili kamu görevlileri ve mülki amirler hakkında 19 Ocak 2015 tarihinde görevi kötüye kullanma suçundan ceza davası açılmıştır. Başvurucular, idarenin ağır ihmalini ve kusurunu ancak bu ceza davasının açılmasıyla birlikte kesin olarak öğrendiklerini ifade ederek, idarenin kusuruna dayanarak manevi zararlarının tazmini amacıyla idareye başvurmuşlardır. İdarenin bu talebi reddetmesi üzerine idari yargıda tam yargı davası açılmış, fakat ilk derece mahkemesi davanın olayın gerçekleştiği tarihten itibaren yasal süre içinde açılmadığını belirterek davayı süre aşımı gerekçesiyle usulden reddetmiştir. Danıştay nezdindeki süreçte de en nihayetinde bu süre ret kararı kesinleşmiştir. Bunun üzerine başvurucular, idarenin kusurunun olay anında bilinemediğini, hizmet kusurunun çok sonradan ortaya çıkmasına rağmen davanın sırf süre yönünden reddedilmesinin mahkemeye erişim haklarını ellerinden aldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığın temelini değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en yaşamsal unsurlarından olan mahkemeye erişim hakkı kavramlarına odaklanmıştır. Mahkemeye erişim hakkı, kişilerin karşılaştıkları hukuki uyuşmazlıkları yetkili ve bağımsız bir mahkeme önüne taşıyabilmelerini, davanın esastan incelenmesini ve uyuşmazlığın etkili bir karara bağlanmasını güvence altına alan evrensel bir haktır. Bireylerin mahkemeye başvurmasını fiilen engelleyen veya yargı kararlarını işlevsiz kılan her türlü orantısız kısıtlama, doğrudan mahkemeye erişim hakkının ihlali sonucunu doğurmaktadır.

İdari eylem ve işlemlerden doğan zararların tazmini maksadıyla açılacak tam yargı davalarında başvuru ve dava açma süreleri, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu kapsamında kesin kurallara bağlanmıştır. Ancak yargı organlarının, dava açma sürelerinin başlangıç tarihlerini hesaplarken başvurdukları yorum yöntemlerinin, kişilerin hak arama hürriyetini tamamen anlamsız kılacak veya aşırı zorlaştıracak düzeyde katı, esneklikten uzak ve şekilci olmaması anayasal bir zorunluluktur. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, tam yargı davalarında yasal sürenin işlemeye başlaması için ortada net bir idari eylemin, somut bir zararın ve bu ikisi arasındaki illiyet bağının mağdur tarafından biliniyor olması şarttır.

Hayatın olağan akışı içinde bazı durumlarda, idari eylemin bizatihi kendisi veya ortaya çıkan zararla idarenin eylemi arasındaki illiyet bağı, olayın yaşandığı anda hemen anlaşılamamakta; ancak daha sonra yürütülen kapsamlı idari soruşturmalar, gizli kalmış bilgilerin ifşası veya detaylı ceza yargılamaları neticesinde aydınlatılabilmektedir. İdariliğin veya illiyet bağının olgusal olarak sonradan anlaşıldığı bu gibi istisnai hâllerde, dava açma süresinin hak sahibinin durumu henüz hiçbir şekilde bilmediği bir dönemde işlemeye başladığını varsaymak, hak arama hürriyeti bağlamında ölçülülük ilkesine açıkça aykırıdır. Mahkemelerin usul kurallarını uygularken, yargılamanın ciddiyetine ve hakkaniyetine zarar verecek aşırı esneklikten kaçınmaları ne kadar gerekliyse, kişinin hakkının özünü tamamen ortadan kaldıracak düzeydeki katı şekilcilikten de o ölçüde uzak durmaları temel bir hukuki gerekliliktir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayın özelliklerini derinlemesine incelerken öncelikle başvuruculardan Meryem Ayaz'ın bireysel başvuru süreci devam ederken 2 Nisan 2023 tarihinde vefat ettiğini ve kanuni mirasçılarının kendilerine yapılan yasal bildirimlere rağmen süresi içinde davaya devam etme yönünde resmi bir irade bildiriminde bulunmadıklarını tespit etmiştir. Bu usuli tespit ışığında, ilgili başvurucu yönünden başvurunun düşmesine hükmedilmiştir. Diğer başvurucular yönünden yapılan esasa ilişkin detaylı incelemede ise, mahkemeye erişim hakkına yargı kararıyla yapılan müdahalenin ölçülülük ilkesi bağlamında demokratik bir toplumda gerekli ve orantılı olup olmadığı değerlendirilmiştir.

Başvuruya konu edilen olayda, mağdurların hayatını kaybetmesine yol açan olgunun büyük çaplı bir terör saldırısı olduğu 11 Mayıs 2013 tarihinde tüm kamuoyunca bilinmektedir. Ancak idarenin bu elim olaydaki ağır hizmet kusuru, yani gelen net istihbarat bilgilerine rağmen önleyici tedbirleri almadığı gerçeği, çok daha sonra hazırlanan mülkiye müfettişleri raporları ve olayın sorumlusu olduğu değerlendirilen ilgili emniyet personeli hakkında ancak 19 Ocak 2015 tarihinde başlatılan ceza davası süreci ile netleşmiştir. Sıradan vatandaş konumundaki başvurucuların, idarenin ağır ihmalini, devlet içi güvenlik zafiyetlerini ve dolayısıyla zararla idare arasındaki kritik illiyet bağını olay günü derhâl öğrenmeleri hayatın olağan akışına aykırıdır ve onlardan hukuken böyle bir bilgiye anında sahip olmalarını beklemek imkânsızdır.

Bu bağlamda, başvurucuların idarenin kusurundan ve hizmet zafiyetinden henüz haberdar olmadıkları, olayın arka planındaki gerçekleri bilmedikleri bir dönemde, mekanik bir şekilde olayın gerçekleştiği fiziksel tarihi esas alarak idari başvuru ve dava açma süresini başlatmak ve bu yasal süre geçirildikten sonra öğrenilen kusura dayalı olarak açılan davayı usulden reddetmek, başvuruculara taşınması imkânsız, orantısız ve aşırı bir külfet yüklemiştir. İlk derece mahkemesi ve akabindeki kanun yolu mercileri tarafından dava açma süresinin başlangıç tarihine ilişkin benimsenen bu daraltıcı yorum, mahkemeye erişim hakkını son derece güçleştiren ve uygulamada neredeyse imkânsız hâle getiren aşırı şekilci bir usul uygulamasından ibarettir. İdari kusurun ancak sonradan bir ceza davasıyla kesin olarak anlaşılabildiği istisnai bir senaryoda, yasal sürelerin katı bir şekilde olay tarihinden başlatılması adalet duygusuyla ve hak arama hürriyetiyle hiçbir şekilde bağdaşmamaktadır. Bu durum, başvurucuların hukuki uyuşmazlıklarının esastan incelenmesini kesin olarak engelleyerek hak arama özgürlüklerini telafisi imkânsız bir biçimde zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.