Anayasa Mahkemesi Mevlüt Atuğ ve Ali Özkan Kararı 2022/43678 B.

Bu karar, vatandaşların mülkiyet haklarını aramak için açtıkları davalar devam ederken, yasama organı tarafından çıkarılan yeni bir kanuni düzenleme ile alacağın tahsil imkânının ortadan kaldırılmasının hukuki sonuçlarını çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, bireylerin hak arama özgürlüklerinin ve adalete erişimlerinin kanun yoluyla dahi olsa fiilen sonuçsuz bırakılamayacağını vurgulamaktadır. Yargılama sürecine yapılan bu tür doğrudan müdahaleler, Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkını ve 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkını derinden zedelemektedir.

Emsal etkisi açısından incelendiğinde bu karar, daha önce Yüksek Mahkeme tarafından verilmiş olan Turgay Kılıç kararı ile belirlenen içtihadın istikrarlı bir şekilde uygulandığını göstermektedir. Şirketlere yatırılan paraların iadesi sürecinde sıkça rastlanan ve "kanuni düzenleme ile tahsilin engellenmesi" olarak bilinen uyuşmazlıklarda, idare ve yasama tasarruflarının yargısal denetim ile hak arama hürriyeti sınırları içinde kalması gerektiği netleşmiştir. Uygulamada, benzer hukuki mağduriyetleri yaşayan yatırımcılar ve alacaklılar için bu karar, yerel mahkemelerde yeniden yargılama yolunu açarak mülkiyet hakkının ihlallerine karşı güçlü bir kalkan vazifesi görecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Mevlüt Atuğ ve Ali Özkan, geçmişte bir şirkete yatırdıkları paraların kendilerine iade edilmesi amacıyla yerel mahkemelerde alacak davası açarak hukuki süreci başlatmışlardır. Ancak bu davalar yerel mahkemeler önünde devam ederken ve hak arama süreci usulüne uygun şekilde işlerken, yasa koyucu tarafından yeni bir kanuni düzenleme yürürlüğe konulmuştur. Çıkarılan bu yeni yasa, başvurucuların şirketten olan alacaklarını tahsil etme imkânını hukuken ve fiilen tamamen ortadan kaldırmıştır. Açtıkları iade davalarının kanun değişikliği nedeniyle sonuçsuz bırakılması ve yatırdıkları paralara kavuşamamaları üzerine başvurucular, hak arama yollarının kapatıldığını ve mülkiyet haklarının haksız yere ellerinden alındığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Temel hukuki sorun, dava sürerken kuralın değiştirilip davacıların mağdur edilmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken doğrudan Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 (Mülkiyet Hakkı) ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 (Etkili Başvuru Hakkı) hükümlerini temel almıştır.

Anayasa'nın 35. maddesine göre herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve bu haklar ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının korunması, sadece devletin müdahale etmemesini (negatif yükümlülük) değil, aynı zamanda bireylerin mülkiyet haklarını koruyabilecekleri etkili hukuki yolların oluşturulmasını ve adil bir şekilde işletilmesini (pozitif yükümlülük) de gerektirir.

Anayasa'nın 40. maddesi ise, anayasal hakları ihlal edilen herkesin gecikmeden yetkili makama başvurma hakkını güvence altına alır. Mülkiyet hakkı ihlallerine karşı bireylerin mahkemeler önünde haklarını arayabilmeleri ve zararlarını tazmin ettirebilmeleri gerekir. Etkili başvuru hakkı, yargı yolunun sadece kâğıt üzerinde bulunmasını değil, fiilen de sonuç alıcı olmasını zorunlu kılar.

Yüksek Mahkeme, bu incelemede daha önce yerleşik içtihat hâline getirdiği Turgay Kılıç uyuşmazlığında belirlediği prensiplere atıf yapmaktadır. Bu içtihada göre; alacağın tahsili için kanunun öngördüğü uygun hukuki yollara başvuran bir kişinin, yargılama devam ederken sonradan yapılan bir kanuni düzenleme ile bu hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılması anayasal güvencelere aykırıdır. Hukuk devletinde, bireylerin hak arama özgürlükleri yasal düzenlemeler yoluyla devam eden davaları etkisizleştirecek şekilde sınırlandırılamaz.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların şirkete yatırdıkları paranın iadesi için yasal süreci başlattıklarını ve davalarını açtıklarını tespit etmiştir. Ancak yargılama süreci devam ederken yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme, bu alacakların mahkeme kanalıyla tahsil edilmesini imkânsız hâle getirmiştir. Yüksek Mahkeme, bu durumun başvurucuların hak arama hürriyetini doğrudan ve açıkça zedelediğini vurgulamıştır.

Yüksek Mahkeme, daha önce benzer nitelikteki uyuşmazlıklar için verdiği temel kararlardaki ilkelerin bu başvuru için de aynen geçerli olduğunu belirlemiştir. Bu ilkelere göre, bireylerin alacaklarını tahsil etmek amacıyla mahkemelere başvurması ve bu yasal mekanizmayı işletmesi anayasal bir hak olup, yargılama aşamasında araya giren yasama tasarruflarıyla davanın esassız bırakılması ve hukuki yolların fiilen kapatılması, Anayasa'nın 35. maddesinde korunan mülkiyet hakkı ile 40. maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkının özüne dokunmaktadır.

Başvurucuların hukuki yolları zamanında ve usulüne uygun kullanmalarına rağmen, kendi kusurlarından kaynaklanmayan bir yasa değişikliğiyle yargısal süreçlerinin boşa çıkarılması hakkaniyete aykırı bulunmuştur. Mahkeme, bu bağlamda ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında mutlak bir hukuki yarar olduğuna hükmetmiş, derece mahkemelerinin Anayasa Mahkemesini ihlal sonucuna ulaştıran nedenleri giderecek şekilde yeni bir karar vermesi gerektiğini karara bağlamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, mülkiyet hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.