Anayasa Mahkemesi Leyla Uğurlu Kararı 2019/21264 B.

Bu karar, idarenin kendi kusuru ve ihmali neticesinde oluşturduğu hatalı sicil kayıtlarına güvenerek işlem yapan iyi niyetli vatandaşların mülkiyet hakkının nasıl korunması gerektiğine dair son derece önemli bir hukuki güvence sunmaktadır. Anayasa Mahkemesi, hukuka aykırı bir idari işlemin sonradan geri alınması idare hukuku prensipleri uyarınca hukuka uygun kabul edilse bile, bu meşru düzeltme işleminin vatandaş üzerinde yarattığı ekonomik yıkımın idarece mutlak surette telafi edilmesi gerektiğini açıkça ortaya koymuştur. İdarenin iyi yönetişim ilkesi gereği kendi hatasının bedelini bireylere ödetemeyeceği yönündeki tespit, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerinin mülkiyet hakkıyla ne denli iç içe ve koparılamaz olduğunu bir kez daha teyit etmektedir.

Benzer idari davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça geniş ve dönüştürücü olacaktır. Özellikle ticari plaka, ruhsat, imtiyaz veya tapu sicili gibi doğrudan devletin resmi kayıtlarına itimat ederek ciddi yatırımlar yapan veya ticari faaliyete girişen kişilerin, idarenin geçmişe dönük hataları düzeltme işlemlerinden dolayı uğradıkları devasa zararların tazmini davalarında bu karar en temel dayanak noktalarından biri olacaktır. İdari yargı mercilerinin, hukuka aykırı işlemin geri alınmasını sadece idari usul ve yetki boyutunda mekanik bir yaklaşımla değerlendirmemesi, aynı zamanda ortaya çıkan maddi zararın adil bir tazminatla dengelenip dengelenmediğini de mutlak surette incelemesi gerektiği bu kararla vurgulanmıştır. Uygulamada, idarenin hizmet kusuruna dayalı tam yargı taleplerinde vatandaş lehine çok daha güçlü ve hakkaniyetli bir koruma mekanizması devreye girmiş olmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 2001 yılında resmi sicil kayıtlarında "Büyükçekmece taksi" olarak görünen bir ticari taksi plakasını satın almıştır. Ancak idare, söz konusu plakanın aslında 1979 yılında Silivri ilçesine tahsis edildiğini ve geçmişte yapılan usulsüz bir işlemle Büyükçekmece'ye aktarıldığını tespit ederek 2009 yılında plakanın tahsis yerini tekrar Silivri olarak değiştirmiştir. Büyükçekmece'de çalışma hakkını kaybeden ve aracı Silivri'ye gönderilen başvurucu, bu iki ilçe arasındaki plaka değeri ve günlük kazanç farkı nedeniyle büyük bir maddi zarara uğramıştır. Başvurucu, idarenin yıllar süren hatası yüzünden sicile güvenerek aldığı plakanın değer kaybetmesinden doğan zararlarının ve kazanç kayıplarının tazmini talebiyle idareye karşı tam yargı davası açmıştır. İdare mahkemesi, idarenin hukuka aykırı bir işlemi geri almasının hukuka uygun olduğu gerekçesiyle tahsis yeri değişikliğinden doğan asıl zararın tazmini talebini reddetmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı Anayasa m.35 kapsamında güvence altına alınan mülkiyet hakkı ve devletin pozitif yükümlülükleri çerçevesinde incelemiştir. Gelir getirici bir faaliyete imkân sağlayan ticari plaka tahsisi belgesinin ekonomik bir değer oluşturduğu ve tartışmasız biçimde mülk teşkil ettiği doktrin ve yerleşik içtihatlarca kabul edilmektedir. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğinden şikâyet eden bir kimsenin, öncelikle böyle bir hakkının var olduğunu ve korunmayı gerektiren mülkiyete ilişkin bir menfaate sahip olduğunu kanıtlaması gerekir.

Devletin mülkiyet hakkını koruma bağlamında sadece müdahaleden kaçınma değil, aynı zamanda mülkiyetin gerçekten ve etkili bir şekilde korunmasını sağlayacak idari ve yargısal mekanizmaları kurma ödevi de bulunmaktadır. Anayasa m.5 ve Anayasa m.35 uyarınca, mülkiyet hakkına müdahalede bulunulması durumunda bu müdahalenin malik üzerinde doğurduğu olumsuz sonuçların mümkünse eski hâle döndürülmesi, bu mümkün değilse malikin zarar ve kayıplarının idari veya yargısal hukuki mekanizmalarla telafi edilmesi zorunludur. Düzeltici bir mekanizmanın oluşturulmaması veya oluşan kayıpları giderici nitelik arz etmemesi pozitif yükümlülüklerin ihlali anlamına gelir.

İdare hukukunun en temel prensiplerinden olan "iyi yönetişim ilkesi", kamu otoritelerinin uygun zamanda, uygun yöntemle ve tutarlı olarak hareket etmelerini gerektirir. Yerleşik içtihatlara göre idare, kendi yaptığı hataların sonuçlarını bizzat gidermekle mükelleftir ve bu hatanın maddi külfetini iyiniyetli bireylere yükleyemez. İdarenin kamu yararı amacıyla bir işlemi düzeltmesi meşru olsa da, bu düzeltme işlemi sırasında vatandaşın uğradığı orantısız zararın giderilmemesi, kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasındaki adil dengeyi malik aleyhine bozar.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ticari taksi plakasını satın aldığı tarihte aracın resmî tescil belgesinde "Büyükçekmece taksi oto" ibaresinin yer aldığını ve kamu makamlarınca düzenlenen plaka tahsis belgesinin de bu yönde olduğunu tespit etmiştir. İdarenin, geçmişte yapılan hatalı veya usulsüz bir işlemi yıllar sonra fark ederek düzeltmesi kamu yararı taşısa da, başvurucunun bu hatayı bildiğine veya bilmesi gerektiğine dair idarece hiçbir iddia veya delil sunulmamıştır. Başvurucu, tamamen devletin bizzat tuttuğu resmî sicil kayıtlarına güvenerek iyi niyetle bir ticari yatırım yapmıştır.

Derece mahkemeleri, idarenin hatalı işlemini geri almasının idare hukuku ilkelerine göre hukuka uygun olduğu gerekçesiyle tazminat talebini reddetmiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi, iyi yönetişim ilkesi gereği idarenin kendi hatasının sonuçlarına katlanması gerektiğini, iyiniyetli vatandaşın idarenin kendi iç işleyişindeki bu hatadan dolayı uğradığı zararın tazmin edilmemesinin mülkiyet hakkı güvenceleriyle bağdaşmadığını vurgulamıştır. İdarenin bütünüyle kendi denetimi ve gözetimi altındaki bir süreçte yaptığı yanlışlığın ağır ekonomik bedelinin başvurucuya ödetilmesi, başvurucu üzerinde şahsi ve olağanın ötesinde aşırı bir külfet oluşturmuştur.

Yargı makamlarının, idarenin hatalı sicil tutmasından kaynaklı kazanç kaybı ve plaka değerindeki düşüşe yönelik zararların tazminine olanak tanımayan şekilci yorumu, idarenin hizmet kusurunu göz ardı etmiş ve başvurucuyu mülkiyet hakkı bağlamında tamamen korumasız bırakmıştır. Ticari bir plaka üzerindeki idari tasarrufların ortaya çıkardığı zararların, kamu yararı ile bireysel hak arasındaki adil dengeyi korumak adına uygun bir tazminatla karşılanması Anayasal bir zorunluluktur. Zararın idarenin kusurundan kaynaklanmasına rağmen mahkemelerce tazminine hükmedilmemesi ölçülülük ilkesini zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının ihlal edildiğine karar vermiştir.