Anayasa Mahkemesi Alaettin Menteşe ve Diğerleri Kararı 2020/10979 B.

Bu karar, icra takipleri sırasında tahsil edilip mahkeme veznesinde veya banka hesaplarında bekletilen paraların nemalandırılması durumunda, elde edilen faiz gelirinin kime ait olacağı hususunu kesin ve net bir hukuki zemine oturtmaktadır. Anayasa Mahkemesi, özel hukuk kişilerine ait olan ve enflasyon karşısında erimemesi amacıyla vadeli mevduat hesaplarında değerlendirilen paraların faiz getirisinin Hazineye aktarılmasını mülkiyet hakkına açık ve ağır bir müdahale olarak değerlendirmiştir. Devletin sunduğu yargı ve icra hizmetleri karşılığında hâlihazırda harç ve masraf tahsil ettiği, bu nedenle elde edilen nemaya haksız yere el konulmasının devletin karşılıksız zenginleşmesi anlamına geleceği açıkça ortaya konulmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi açısından bu karar, icra ve iflas müdürlüklerinin uzun yıllardır süregelen haksız nema aktarım uygulamalarına son vermesi bakımından kritik bir öneme sahiptir. Karar, daha önce Anayasa Mahkemesi tarafından norm denetimi yoluyla iptal edilen yasa hükmünün uygulamadaki kalıntılarının da hukuka aykırı olduğunu tescil etmiştir. Artık alacaklılar, uzun süren sıra cetveline itiraz veya ihalenin feshi gibi davalar nedeniyle icra kasasında bekleyen paralarının sadece enflasyon karşısında erimesinden korunmakla kalmayacak, aynı zamanda bu paranın işleyen faizini de eksiksiz olarak tahsil edebileceklerdir. Bu durum, mülkiyet hakkının devlete yüklediği pozitif koruma yükümlülüğünün icra hukuku pratiğindeki en temel ve somut yansımalarından birini oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, alacaklarını tahsil etmek amacıyla bir borçluya karşı icra takibi başlatmıştır. Bu takip sırasında borçluya ait bir taşınmaz haczedilerek satılmıştır. Ancak, icra dairesindeki satış işleminden sonra başka alacaklılar tarafından sıra cetveline itiraz davası açılması nedeniyle, elde edilen 192.411,34 TL tutarındaki satış bedeli alacaklılara hemen ödenememiş ve değer kaybetmemesi için İcra Dairesi tarafından bankada vadeli bir hesaba yatırılmıştır.

Açılan dava sonuçlandıktan sonra asıl alacak tutarı alacaklılara dağıtılmış, fakat bu süreçte bankada biriken 11.393,29 TL tutarındaki faiz (nema) geliri alacaklılara verilmek yerine Nazilli Mal Müdürlüğüne, yani Hazineye aktarılmıştır. Başvurucular, kendi alacaklarının bekletilmesinden elde edilen bu faiz gelirinin devlete aktarılmasının haksız olduğunu ve mülkiyet haklarının ihlal edildiğini belirterek İcra Hukuk Mahkemesine şikâyet başvurusunda bulunmuştur. Mahkemenin idare lehine karar vererek şikâyeti kesin olarak reddetmesi üzerine uyuşmazlık Anayasa Mahkemesine taşınmıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 35. maddesinde güvence altına alınan mülkiyet hakkı çerçevesinde ele almıştır. Mülkiyet hakkı, sadece fiziksel eşyaları ve taşınmaz malları değil, ekonomik değer ifade eden, icra edilebilir nitelik kazanmış kesinleşmiş alacakları da koruma altına alan geniş bir anayasal güvencedir.

Olayın hukuki temelini oluşturan 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu kapsamında, tahsil edilen paranın alacaklıya ödenmesine kadar geçen süreçte paranın kontrolü tamamen icra dairesindedir. Alacaklı veya borçlu bu süreçte söz konusu parayı kullanamaz, kendi inisiyatifiyle paraya yön veremez veya enflasyona karşı koruyucu özel bir tedbir alamaz. Bu nedenle, tahsil edilen bedelin alım gücünü kaybetmesini engelleme ve parayı nemalandırma sorumluluğu doğrudan devlete, dolayısıyla icra dairelerine aittir.

Yerel mahkemenin şikâyetin reddine gerekçe gösterdiği 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 36. maddesi, icra iflas dairelerine tevdi edilen paraların nemasının Hazineye intikalini öngörmekteydi. Ancak Anayasa Mahkemesi, daha önceki norm denetimi ve bireysel başvuru kararlarında bu hükmü Anayasa'ya aykırı bularak iptal etmiştir. İptal kararının temel hukuki mantığı; devletin haklı ve zorlayıcı bir neden olmaksızın özel bir kişinin mal varlığından karşılıksız olarak yararlanamayacağı prensibine dayanır. Yargı ve takip hizmetleri için taraflardan zaten harç ve yargılama gideri alınmaktadır. Dolayısıyla, kişilere ait olan paraların vadeli hesaplarda bekletilmesinden doğan faiz getirisinin Hazineye irat kaydedilmesi, devlet için haksız ve anayasal açıdan meşru olmayan bir zenginleşme aracı olarak kabul edilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuların icra takibi sonucu elde ettikleri ve icra dairesince tahsil edilip kesinleşen alacaklarının, Anayasa'nın 35. maddesi anlamında korunması gereken açık bir "mülk" teşkil ettiğini tespit etmiştir. İcra Dairesinin uhdesinde bulunan ve sıra cetveline itiraz davası süresince değerinin korunması amacıyla mecburen bankaya yatırılarak nemalandırılan bu paranın asıl sahibi devlet değil, doğrudan alacaklılardır.

Mahkeme, borçludan tahsil edilen ve alacaklıya ödenmesi beklenen satış bedelinin yargısal süreçler boyunca enflasyon karşısında erimesini önlemenin, devletin mülkiyet hakkını koruma yönündeki pozitif yükümlülükleri arasında olduğunu vurgulamıştır. Paranın bankada nemalandırılması, uzun süren yargılama süreçlerinin borçlu ve alacaklı üzerindeki olumsuz ekonomik etkilerini asgari seviyeye indirmek için alınan zorunlu bir tedbirdir. Ancak bu tedbirin sonucunda ortaya çıkan ekonomik değerin asıl hak sahiplerine ödenmek yerine Hazineye aktarılması, devletin sunduğu yargı hizmetinin bir bedeli olarak haklı gösterilemez.

Somut olayda Nazilli İcra Hukuk Mahkemesi, nema bedelinin Hazineye aktarılmasını dönemin mevzuat hükümlerine dayandırarak hukuka uygun bulmuşsa da, Anayasa Mahkemesi bu uygulamanın anayasal sınırlar içinde meşru bir amaca hizmet etmediğini belirlemiştir. Özel hukuk kişilerine ait olan bir paranın faiz getirisinin hiçbir haklı temeli olmadan devlete aktarılması, mülkiyet hakkına yapılmış ağır ve orantısız bir müdahaledir. Başvurucuların kendi alacaklarından doğan 11.393,29 TL tutarındaki faiz gelirinden mahrum bırakılmaları, onların şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfete katlanmalarına neden olmuştur.

İcra kasasında bekleyen paranın nemalandırılması sonucu elde edilen tutarın alacaklılara değil de Hazineye irat kaydedilmesi, devletin korumakla mükellef olduğu şahsi mal varlığı üzerinden haksız bir menfaat elde etmesi anlamına gelmektedir ve bu durum demokratik bir hukuk devletinde kabul edilemez.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.