Anayasa Mahkemesi Zeki Taş ve Diğerleri Kararı 2022/66051 B.

Bu karar, idare tarafından gerçekleştirilen kamulaştırma veya kamulaştırmasız el atma işlemlerinde hükmedilen tazminat bedellerinin enflasyon karşısında değer kaybetmesinin anayasal düzeyde bir mülkiyet hakkı ihlali oluşturduğunu net bir hukuki zemine oturtmaktadır. Anayasa Mahkemesi, devletin kişilere ödemekle yükümlü olduğu tazminatların, dava ve ödeme tarihlerindeki alım gücünü koruyacak şekilde güncellenmemesini mülk sahibine şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklenmesi şeklinde nitelemektedir. Hak arama sürecinde geçen uzun yıllar, enflasyonist ortamlarda adil karşılığın ödenmesi ilkesini temelden zedelemektedir.

Benzer nitelikteki mülkiyet uyuşmazlıklarında güçlü bir emsal etkisi taşıyan bu içtihat, idarelerin ve mahkemelerin yargılama süreçlerindeki idari ve yargısal gecikmeler nedeniyle oluşan değer kayıplarını mutlaka dikkate alması gerektiğine işaret etmektedir. Vatandaşların mülkiyetlerinden yoksun bırakılmaları karşılığında elde ettikleri tutarların reel değerini yıllar içinde kaybetmesi, mülkiyet hakkının özüne dokunmaktadır. Ayrıca karar, makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddialarında doğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmadan önce, mevzuatta yeni ihdas edilen Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun tamamen tüketilmesi zorunluluğunu yineleyerek usul hukuku ve başvuru yollarının tüketilmesi şartı açısından idari yargı pratiğindeki kritik önemini bir kez daha teyit etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular Zeki Taş ve diğerleri, kendilerine ait taşınmazlara idare tarafından geçmiş yıllarda yapılan kamulaştırma veya kamulaştırmasız el atma işlemleri neticesinde hak ettikleri tazminat bedellerinin tam olarak ödenmesi için dava yoluna gitmişlerdir. Ancak devam eden yargılama süreci ve ödeme aşamaları boyunca, mahkemelerce hükmedilen kamulaştırma bedelleri ülkedeki yüksek enflasyon karşısında çok ciddi bir şekilde değer kaybetmiştir.

Başvurucular, ellerinden alınan taşınmazlarının güncel ve gerçek değerinin kendilerine ödenmediğini, aradan geçen uzun yıllar sebebiyle ellerine geçen paranın alım gücünün büyük oranda düştüğünü ifade etmişlerdir. Bu maddi kaybın yanında, uyuşmazlığın çözümü için açılan davaların yıllarca sürmesinin de kendileri için ayrı bir mağduriyet yarattığını belirtmişlerdir. Kamulaştırma bedelinin değer kaybına uğratılması ve mahkeme sürecinin makul süreyi aşması nedenleriyle mülkiyet ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini öne sürmüşlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkı ve makul sürede yargılanma hakkına ilişkin şikayetleri incelerken temel anayasal kuralları ve usul kanunlarını bir bütün olarak dikkate almaktadır. Öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 ile güvence altına alınan mülkiyet hakkı, kişilerin malvarlığı değerlerinin her türlü müdahaleye karşı korunmasını esas alır. İdarenin kamulaştırma yoluyla mülkiyet hakkına müdahalelerinde temel anayasal kural, mülkün gerçek karşılığının malike eksiksiz olarak ödenmesidir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kamulaştırma bedellerinin ve kamulaştırmasız el atma tazminatlarının ödenmesi sürecinde geçen zamana bağlı enflasyon oranları dikkate alınmalıdır. Şayet idarece ödenen tutarlar enflasyon karşısında önemli ölçüde değer kaybına uğratılırsa, malike şahsi ve olağan dışı bir külfet yüklenmiş olur ve bu durum doğrudan mülkiyet hakkının ihlali anlamına gelir.

Diğer taraftan adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan makul sürede yargılanma hakkına ilişkin şikayetlerde 6384 sayılı Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Yapılmış Bazı Başvuruların Tazminat Ödenmek Suretiyle Çözümüne Dair Kanun ve bu kanunda 7445 sayılı Kanun ile yapılan değişiklikler önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi içtihatları doğrultusunda, yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığı iddialarına karşı doğrudan bireysel başvuru yapılmadan önce Adalet Bakanlığı bünyesindeki Tazminat Komisyonuna müracaat edilmesi zorunlu hâle getirilmiştir. Bu idari komisyon yolu tüketilmeden Anayasa Mahkemesine yapılan başvurular, bireysel başvurunun ikincillik niteliği gereğince esastan incelenmemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruya ilişkin yaptığı inceleme ve değerlendirmede başvurucuların mülkiyet hakkı ile makul sürede yargılanma hakkına yönelik şikayetlerini iki ayrı başlık altında ele almıştır. Mülkiyet hakkının ihlali iddiası incelendiğinde; başvuruculara ödenmesi gereken kamulaştırma bedelinin veya kamulaştırmasız el atma karşılığında hükmedilen tazminatların geçen uzun zaman sebebiyle enflasyon karşısında ciddi ölçüde değer kaybına uğradığı tespit edilmiştir. Mahkeme, daha önceki istikrarlı emsal kararlarına atıf yaparak, enflasyon karşısında önemli ölçüde eriyen bedellerin ödenmesinin mülk sahiplerine şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir külfet yüklediğini vurgulamış, enflasyon farkının telafi edilmemesinin devletin pozitif koruma yükümlülüklerine tamamen aykırı olduğunu belirtmiştir. Bu nedenle başvurucuların Anayasa ile güvence altına alınan mülkiyet haklarının zedelendiği sonucuna varılmıştır.

Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiası yönünden ise esasa girilmeden usuli bir değerlendirme yapılmıştır. Anayasa Mahkemesi, yargılamaların uzun sürmesine dair şikayetlerde Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun öncelikle tüketilmesi gerektiğini yeniden hatırlatmıştır. Mevzuatta yapılan yasal değişiklikler kapsamında, derdest olan veya yeni biten yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmadığına dair iddialar için kurulan Tazminat Komisyonuna gidilmeden Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulması, bireysel başvurunun ikincillik niteliği ile bağdaşmamaktadır. Bu nedenle makul süre şikayeti bakımından başvuru yollarının tüketilmediği kanaatine varılarak bu iddia kabul edilemez bulunmuştur.

Mülkiyet hakkı ihlalini gidermek için dosyanın yeniden yargılama yapılmak üzere ilgili mahkemelere gönderilmesinde hukuki yarar görülmüştür. Yeniden yargılama kararının verilmesi yeterli bir telafi yöntemi olduğundan başvurucuların tazminat istekleri yerinde görülmemiştir. Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, kamulaştırma bedelinin değer kaybına uğratılması nedeniyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.