Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Hukuka aykırı işlem zararın tazminini gerektirir.
• Etkili başvuru hakkı ihlale uygun giderim sunmalıdır.
• İptal edilen işlemin doğurduğu zararlar araştırılmalıdır.
• Mahkemeler tazminat taleplerini özenle incelemekle yükümlüdür.

Bu karar, idarenin hukuka aykırı eylem ve işlemlerinden doğan zararların tazmini konusunda idari yargı mercilerinin yaklaşımına dair son derece önemli bir anayasal standart getirmektedir. Anayasa Mahkemesi, iptal davası sonucunda hukuka aykırılığı tespit edilerek iptal edilen bir idari işlemin, bireyin özel ve aile hayatında yarattığı doğrudan zararların tam yargı davasında otomatik bir yaklaşımla reddedilemeyeceğini net bir biçimde vurgulamaktadır. İdare mahkemelerinin, işlemin iptal edilmesinin tek başına hizmet kusuru doğurmayacağı yönündeki kategorik ve matbu yaklaşımı, etkili başvuru hakkının özünü zedeleyen bir uygulama olarak nitelendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu karar, özellikle hukuka aykırı yabancı tahdit kodları, sınır dışı kararları veya ülkeye giriş yasakları sebebiyle mağduriyet yaşayan kişilerin açacağı idari tazminat davalarında yol gösterici bir kılavuz olacaktır. Yargı makamları artık sadece haksız idari işlemin iptaliyle yetinmeyip, bu işlemin bireyin üzerinde doğurduğu manevi sarsıntı, cenazeye veya önemli ailevi olaylara katılamama gibi telafisi güç manevi zararları ile ulaşım masrafları gibi maddi kayıpları titizlikle incelemek ve tazmin etmek zorundadır. Uygulamadaki önemi, tam yargı davalarının sadece şekli bir incelemeden ziyade, mağdurun anayasal haklarındaki zedelenmeyi gerçekten giderecek makul ve yeterli bir giderim mekanizması olarak işletilmesi gerektiğinin güçlü bir şekilde altının çizilmesidir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Almanya vatandaşı olan ve Mavi Kart sahibi başvurucu Deniz Bayraktar, annesinin vefatı üzerine cenazeye katılmak için Türkiye'ye gelmiş ancak İzmir Adnan Menderes Havaalanında hakkında ülkeye giriş yasağı olduğu gerekçesiyle Türkiye'ye alınmamıştır. Havaalanında yaklaşık on iki saat alıkonulan başvurucu, annesinin cenazesine katılamamış ve yaşadığı ülkeye geri gönderilmiştir. Başvurucu bu haksız yasağa karşı dava açmış ve mahkeme kararıyla ülkeye giriş yasağını iptal ettirmiştir. Yasak kararının kesin olarak iptal edilmesinin ardından, bu hukuka aykırı idari işlem nedeniyle uğradığı maddi kayıpları ile annesinin cenazesine katılamaması, taziyeleri kabul edememesi ve alıkonulması nedeniyle yaşadığı ağır üzüntünün giderilmesi amacıyla idareye karşı tam yargı davası açmıştır. Ancak idare mahkemesi, yasağın iptal edilmesinin idarenin doğrudan tazminat ödemesini gerektirmeyeceğini belirterek davayı reddetmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin uyuşmazlığı değerlendirirken dayandığı hukuki ilkelerin başında, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.20 kapsamında güvence altına alınan özel hayatın ve aile hayatının korunması hakkı ile Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.40 uyarınca düzenlenen etkili başvuru hakkı gelmektedir. Etkili başvuru hakkı, anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese, hakkın niteliğine uygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir ve ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmaya veya yeterli giderim sağlamaya elverişli idari ve yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânı tanınmasını zorunlu kılar. Bireylerin mahkemeler önünde sahip oldukları bu güvence, sadece teorik bir başvuru yolunun açık olmasını değil, aynı zamanda bu yolun uygulamada da etkili sonuçlar doğurmasını gerektirir.

Yargılama makamlarının, adli veya idari yargıda açılan tazminat davalarını makul derecede dikkatli ve özenli bir şekilde incelemesi gerekmektedir. Bir idari işlemin hukuka aykırı olduğu yargı kararıyla tespit edilip iptal edildiğinde, bu işlemin mağdur üzerinde bıraktığı etkilerin ve doğurduğu zararların giderimi, etkili başvuru hakkının ayrılmaz bir parçasıdır. Yargı mercilerinin bu hususta göstereceği hassasiyet, benzer hak ihlallerinin önlenmesi açısından hayati bir role sahiptir.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, mahkemelerin hukuka aykırılığı tespit edilmiş bir müdahale sonrasında, sadece işlemin iptal edilmesiyle yetinmeyerek, ihlalin doğurduğu zararları karşılayacak makul bir tazmin imkânı sunması şarttır. İdarenin hukuka aykırı işleminden kaynaklanan zararlara ilişkin tazminat taleplerinin, idari işlemin iptal nedenlerinin her zaman tazminat sorumluluğu doğurmayacağı şeklindeki kategorik ve soyut bir gerekçeyle reddedilmesi, tam yargı davası müessesesinin pratikte etkisiz hâle gelmesine yol açmaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucu hakkında konulan Türkiye'ye giriş yasağının idare mahkemesi kararıyla hukuka aykırı bulunarak iptal edildiğini göz önünde bulundurmuştur. Bu iptal kararıyla birlikte, başvurucunun özel ve aile hayatına haksız bir şekilde müdahale edildiği yargı makamlarınca kesin olarak tespit edilmiştir. İdari işlemin hukuka aykırılığı saptandığına göre, bu işlemin mağduriyet yaratıp yaratmadığı ve yarattıysa bu zararların giderilip giderilmediği hususu etkili başvuru hakkı çerçevesinde incelenmelidir.

Başvurucunun tam yargı davasına bakan idare mahkemesi, yurda giriş yasağının hukuka aykırı olduğunu kabul etmesine rağmen, bu iptalin idarenin tazminat sorumluluğunu doğuracak nitelikte bir hizmet kusuru oluşturmadığı gerekçesiyle tazminat taleplerini bütünüyle reddetmiştir. Ancak Anayasa Mahkemesi, derece mahkemesinin sunduğu bu gerekçenin son derece soyut ve genel nitelikte olduğunu belirtmiştir. Başvurucu, iptal edilen haksız idari işlem yüzünden annesinin cenazesine katılamadığını, havaalanında on iki saat alıkonulduğunu, hastalıklarına ilişkin ilaçlarına ulaşamadığını, avukatıyla görüştürülmediğini ve telafisi imkânsız manevi acılar yaşadığını, ayrıca önceden aldığı uçak bileti sebebiyle maddi kayıplara uğradığını davasında ayrıntılı bir şekilde ortaya koymuştur.

Yargılama makamlarının, oluştuğu iddia edilen zararların tazmin edilmesini neredeyse kategorik olarak engelleyen bu yaklaşımı, haksızlığa uğrayan birey açısından tam yargı davası yolunu işlevsiz ve etkisiz kılmıştır. Devletin, bireyin anayasal haklarına yaptığı hukuka aykırı müdahaleler karşısında uygun bir giderim sağlama pozitif yükümlülüğü, uyuşmazlığın çözümsüz bırakılması neticesinde yerine getirilmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.