Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Hükmün açıklanmasının geri bırakılması usuli güvenceleri kısıtlayamaz.
• İfade özgürlüğüne yönelik müdahaleler demokratik toplum gereklerine uymalıdır.
• İtiraz mercileri kararlarını somut olaya özgü yeterli gerekçeyle yazmalıdır.
• Temel hakların kısıtlanmasında hukuki mekanizmalar etkili bir denetim sunmalıdır.

Bu karar, Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kurumunun uygulamadaki kronikleşmiş sorunlarını ve temel haklar, bilhassa da ifade özgürlüğü üzerinde yarattığı usuli ve maddi güvence eksikliklerini bir kez daha net bir biçimde hukuken tescil etmektedir. Somut olayda, terör örgütü propagandası yapma suçlamasıyla verilen HAGB kararına karşı yapılan itirazın, derece mahkemeleri tarafından yalnızca şeklî bir denetime tabi tutulması ve uyuşmazlığın esasına hiçbir şekilde girilmemesi, ifade özgürlüğünün gerektirdiği usule ilişkin güvencelerin fiilen işlemediğini açıkça ortaya koymaktadır. Karar, HAGB uygulamasının mevcut usul kurallarıyla bireyleri adil yargılanma ve ifade özgürlüğü bağlamında dezavantajlı konuma düşürdüğünü, etkili bir itiraz yolu sunamadığı için keyfiliğe zemin hazırlayabildiğini hukuken somutlaştırmaktadır.

Anayasa Mahkemesi, daha önceki yapısal sorun tespit eden köklü kararlarına ve yakın tarihli kanuni iptal kararlarına atıf yaparak, HAGB kararlarının oluşturduğu ihlal pratiklerinin sistematik olarak devam ettiğini vurgulamıştır. Özellikle ifade özgürlüğüne yönelik müdahalelerde, HAGB kurumunun yargılamanın başında kabul edilmesiyle sanığın istinaf yolundan peşinen mahrum bırakılması ve itiraz mercilerinin yeknesak, matbu ret kararları vermesi uygulamadaki en büyük ve tehlikeli problemlerden biri olarak gösterilmiştir. Karar, HAGB kurumunun ceza adaleti sistemindeki yeri ile temel haklara yönelik kısıtlayıcı niteliğini sorgulayan yeni kanuni düzenlemelerin önemine dikkat çekmekte, benzer ceza yargılamaları ve itiraz incelemeleri için son derece güçlü bir emsal teşkil etmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Mehmet Vasıf Yavaş, PKK terör örgütüne katılan ve 2011 yılında güvenlik güçleriyle girdiği bir çatışmada hayatını kaybeden oğlunun cenazesini ikamet ettiği köyün mezarlığına defnetmiştir. Olaydan yıllar sonra, 2020 yılında kolluk kuvvetleri tarafından köy mezarlığında yapılan kontroller sırasında, başvurucunun oğluna ait mezar taşında ölen kişinin isim ve soy isminin yanı sıra terör örgütü içindeki kod adının ve "şehadet" ibaresinin yazılı olduğu tespit edilerek durum bir tutanak altına alınmıştır.

Bu tespitin ardından savcılık makamı devreye girmiş ve söz konusu ibarelerin terör örgütünün şiddet içeren yöntemlerini meşru gösterecek nitelikte olduğu gerekçesiyle başvurucu hakkında terör örgütünün propagandasını yapma suçundan kamu davası açmıştır. Yapılan yargılama sonucunda başvurucu on ay hapis cezasına çarptırılmış ve bu ceza için hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) karar verilmiştir. Başvurucu, söz konusu kararın ifade özgürlüğünü haksız yere kısıtladığını belirterek karara itiraz etmiş, itiraz merciinin şekli bir incelemeyle talebi reddetmesi üzerine, haksız cezalandırma nedeniyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önündeki bu uyuşmazlığı çözerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.26 kapsamında güvence altına alınan ifade özgürlüğü ilkelerine ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231 bağlamında düzenlenen Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kurallarına dayanmaktadır. İfade özgürlüğü, demokratik toplum düzeninin vazgeçilmez temellerinden biri olmakla birlikte sınırsız ve mutlak bir hak değildir; terörizmi, terörü ve şiddeti meşrulaştıran veya teşvik eden söylemler bu özgürlüğün koruma alanı dışındadır.

Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, bir ifadeye veya eyleme cezai yaptırım uygulanırken kullanılan hukuki müesseselerin, kişilerin anayasal hak ve güvencelerini hiçbir şekilde ihlal etmemesi, hak arama hürriyetini kısıtlamaması gerekmektedir. Yüksek Mahkeme, Atilla Yazar ve diğerleri kararında, HAGB kurumunun uygulanma usulünde ciddi anayasal güvence eksiklikleri bulunduğunu açıkça tespit etmiştir. Bu emsal içtihada göre, sanıkların yargılamanın henüz başında HAGB'yi kabul etmeleri, onları olağan kanun yollarından olan istinaf incelemesinden mahrum bırakmakta ve karara karşı yalnızca itiraz yoluna başvurulabilmektedir. İtiraz mercilerinin ise uyuşmazlığın esasına girmeden çoğunlukla şeklî, şablon ve matbu gerekçelerle ret kararları vermesi nedeniyle yargılamada silahların eşitliği ilkesi zedelenmekte ve bireyler dezavantajlı konuma düşürülmektedir.

Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi daha önceki tarihlerde 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231'de yer alan HAGB kurumunun itiraz yolunu öngören ilgili fıkrasını ve ardından kurumun bütününü, temel hak ve özgürlüklere yapılan müdahalelere karşı etkili ve yeterli bir denetim yolu sunmadığı ve kamu otoritelerinin keyfî davranışlarının önüne geçecek sağlam mekanizmaları içermediği gerekçesiyle iptal etmiştir. Bu doğrultuda, derece mahkemelerinin ceza yargılamalarında HAGB kararları verirken ifade özgürlüğü gibi temel anayasal hakların usule ilişkin güvencelerini bertaraf etmemesi, çatışan menfaatleri hakkaniyetli bir şekilde dengelemesi ve itiraz süreçlerinde tatmin edici hukuki gerekçeler sunması asli bir anayasal zorunluluk olarak benimsenmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun hayatını kaybeden oğlu için yaptırdığı mezar taşı üzerinde yer alan bazı ibareler nedeniyle terör örgütü propagandası yapmakla suçlanmasını ve nihayetinde yargılama sonucunda hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilmesini ifade özgürlüğü bağlamında derinlemesine incelemiştir. Yapılan detaylı değerlendirmede, başvurucu hakkında kurulan cezai hükmün HAGB ile sonuçlanmasının, başvurucunun anayasal düzeyde korunan usule ilişkin güvencelerinden etkin bir şekilde faydalanmasını engellediği ve temel haklarını kısıtladığı tespit edilmiştir.

Derece mahkemesinin verdiği HAGB kararına karşı başvurucu tarafından yapılan itiraz, bir üst mahkeme olan ağır ceza mahkemesi tarafından yalnızca şeklî bir denetime tabi tutulmuştur. İtiraz mercii, davanın esasına, mezar taşındaki ifadelerin bağlamına ve ifade özgürlüğüne yönelik ciddi iddialara yeterli bir hukuki gerekçe ile cevap vermek yerine, kararda herhangi bir isabetsizlik bulunmadığını belirten matbu ve genel geçer ifadelerle itirazı reddetmiştir. Anayasa Mahkemesi, daha önceki yapısal sorun tespitlerine ve iptal kararlarına atıfta bulunarak, mevcut itiraz yolunun pratikte başarı şansı sunmadığını ve başvuruya konu olayda da bu yolun ifade özgürlüğünü korumada yetersiz kaldığını vurgulamıştır.

Somut olayda yargılamanın icra edildiği tarihlerde, HAGB kurumunun uygulanmasından kaynaklanan sistematik ve usuli eksiklikler, başvurucunun ifade özgürlüğünün temel usuli güvencelerinden tamamen yoksun bırakılmasına yol açmıştır. Her ne kadar kanun koyucu sonradan ceza adaleti sisteminde HAGB kurumuna ilişkin yeni yasal düzenlemeler getirmiş olsa da, başvurucunun yargılandığı dönemdeki mevcut işleyiş, kamu otoritelerinin müdahalelerine karşı etkili bir yargısal denetim imkânı sunmamış, bilakis itiraz mekanizmasını işlevsiz kılmıştır. Bu durum, yalnızca başvurucu üzerinde değil, toplum genelinde temel hak ve özgürlükler üzerinde ciddi bir caydırıcı etki yaratmış ve hukuki güvenceleri anlamsız hâle getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun ifade özgürlüğünün ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir.