Anayasa Mahkemesi Muhammet Enes Ertem Kararı 2020/19219 B.

Bu karar, Türk ceza yargılaması sisteminde sıklıkla uygulanan hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) müessesesinin, sanıkların temel hak ve özgürlükleri üzerindeki sınırlandırıcı etkilerini hukuken yeniden boyutlandırmaktadır. Anayasa Mahkemesi, HAGB kararının doğası gereği sanık hakkında henüz kesin bir hukuki sonuç doğurmayan ve masumiyet karinesinin devam ettiği "askıda" bir karar olmasına rağmen, bu kararla birlikte verilen müsadere (el koyma) tedbirinin derhal infaz edilmesini mülkiyet hakkına yapılmış ağır ve ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirmiştir. Ayrıca karar, itiraz mercilerinin HAGB kararlarına yönelik şikâyetleri yalnızca şeklî şartlar yönünden, matbu ve basmakalıp gerekçelerle reddetmesinin, adil yargılanma hakkının en temel güvencelerini ortadan kaldırdığını çarpıcı bir biçimde ortaya koymaktadır.

Uygulamadaki önemi ve emsal etkisi açısından bu karar, derece mahkemelerinin HAGB süreciyle birlikte verdikleri müsadere gibi fer'i yaptırımların infaz aşamasında nasıl bir usul izlemeleri gerektiğine dair kesin ve bağlayıcı bir sınır çizmektedir. Mahkemelerin, HAGB sürecinde sanığın mülkiyet hakkını güvence altına almak adına müsadere kararlarının hukuki denetimini daha titiz yapmaları gerektiği ortaya çıkmıştır. Benzer davalardaki emsal etkisi oldukça güçlüdür; zira HAGB kararlarına karşı yapılan itirazların esastan, tüm deliller tartışılarak ve gerekçeli bir biçimde incelenmesi zorunluluğu bir kez daha içtihat hâline getirilmiştir. Bu güçlü yaklaşım, itiraz kanun yolunun kâğıt üzerinde kalan etkisiz bir mekanizma olmasını engelleyerek vatandaşların adalete erişim ve hak arama hürriyetini derinlemesine güçlendirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Litvanya'dan Türkiye'ye gelen başvurucu Muhammet Enes Ertem, Atatürk Havalimanı'nda gümrük memurları tarafından durdurulmuş ve yapılan aramada bagajında 17 kilogram ağırlığında kehribar cinsi eşya bulunmuştur. Eşyaların gümrük bildirimi yapılmadan yurda sokulmaya çalışıldığı ve ticari mahiyette olduğu gerekçesiyle söz konusu kehribarlara el konulmuş, ardından başvurucu hakkında kaçakçılık suçlamasıyla ceza davası açılmıştır. Yargılama sonucunda Asliye Ceza Mahkemesi, başvurucu hakkında kaçakçılık suçundan mahkûmiyet kararı vermiş, ancak sanığın sabıkasız olması gibi yasal şartları dikkate alarak bu hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) hükmetmiştir. Mahkeme aynı kararda el konulan eşyaların da devlete geçirilmesi anlamına gelen müsaderesine karar vermiştir. Başvurucu, kehribarın üretimi ve ithali yasak ürünlerden olmadığını, suça konu etme kastının bulunmadığını ve HAGB kararının henüz kesin bir mahkûmiyet içermediği hâlde müsadere kararının derhal uygulanmasının haksız olduğunu belirterek itiraz etmiştir. İtirazının Ağır Ceza Mahkemesi tarafından sadece şeklî bir incelemeyle ve gerekçesiz olarak reddedilmesi üzerine başvurucu, adil yargılanma ve mülkiyet haklarının ihlal edildiği iddiasıyla bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken öncelikle 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 231 kapsamında düzenlenen hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) müessesesinin hukuki doğasını ve anayasal haklara olan etkisini derinlemesine ele almıştır. Yerleşik hukuki prensiplere göre HAGB, sanık hakkında kurulan mahkûmiyet hükmünün o an için hukuki bir sonuç doğurmamasına ve sanığın beş yıllık denetim süresini kasıtlı bir suç işlemeden geçirmesi hâlinde davanın düşmesine imkân tanıyan, askıda bir karardır.

Bununla birlikte Mahkeme, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 54 uyarınca verilen müsadere kararlarının, HAGB kararı ile birlikte nasıl tatbik edilmesi gerektiği üzerinde titizlikle durmuştur. Müsadere, kişinin eşyası üzerindeki hakkını tamamen ortadan kaldıran ve mülkiyet hakkına ağır bir müdahale teşkil eden bir tedbirdir. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, hukuka aykırı olduğu iddia edilen müsadere kararlarına karşı bireylerin etkili ve esası denetleyen bir kanun yoluna başvurabilmesi zorunludur.

HAGB kararlarına karşı olağan kanun yolu olan istinaf veya temyiz yerine olay tarihinde sadece itiraz yolunun açık olması ve uygulamada itiraz mercilerinin 5271 sayılı Kanun uyarınca yapmaları gereken esastan denetimi yapmayarak yalnızca şeklî şartlar yönünden tek cümlelik inceleme yapmaları, çok ciddi bir usul güvencesi eksikliği yaratmaktadır. Özellikle 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu kapsamındaki suçlamalarda, HAGB kararı verilmesine rağmen müsadere kararının temyiz incelemesinden geçmeden ve denetim süreci beklenmeden infaz edilmeye başlanması mülk sahibine orantısız bir külfet yüklemektedir. Anayasa Mahkemesi, yasal düzenlemelerdeki bu yapısal sorunların temel hakları zedelediğini belirterek adil yargılanma ve mülkiyet haklarının standartlarını bir kez daha hatırlatmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi somut olayı incelerken, ilk derece mahkemesinin başvurucu hakkında kaçakçılık suçundan mahkûmiyet hükmü kurduğunu, ancak sanığın durumu ve yasal şartların oluştuğu gerekçesiyle bu hükmün açıklanmasını geri bıraktığını tespit etmiştir. Mahkeme, bu karar ile eşzamanlı olarak ele geçirilen ve yabancı menşeli olduğu belirlenen 17 kilogram kehribarın müsaderesine hükmetmiştir. Başvurucunun, kehribarın yasaklı madde olmadığına, suç kastı taşımadığına ve faturalarının bulunduğuna dair sunduğu kapsamlı savunma ve itirazları, Ağır Ceza Mahkemesi tarafından yalnızca kararın usul ve yasaya uygun olduğu şeklindeki basmakalıp ve tek cümlelik bir gerekçeyle, esasa girilmeksizin reddedilmiştir.

Anayasa Mahkemesi, itiraz mercilerinin HAGB kararlarına karşı ileri sürülen esaslı iddia ve delilleri dikkatle değerlendirmek, çatışan menfaatleri adil bir biçimde dengelemek ve temel haklara yapılan müdahalenin ölçülülüğünü denetlemekle yükümlü olduğunu vurgulamıştır. Olayda Ağır Ceza Mahkemesinin, davayla doğrudan ilgili olan itirazları hiç tartışmadan ve yeterli bir hukuki gerekçe sunmadan reddetmesi, başvurucunun iddiaları karşısında savunma makamının sahip olduğu güvenceleri tamamen işlevsiz kılmıştır. İtiraz makamının bu şeklî ve yüzeysel tutumu, adil yargılanma hakkının temelden zedelenmesine yol açmıştır.

Mülkiyet hakkı yönünden yapılan incelemede ise, HAGB kararının doğası gereği henüz kesinleşmiş bir cezai yaptırım içermeyen ve sanığın masumiyet karinesinin devam ettiği bir süreç olduğu hatırlatılmıştır. Böyle askıda bir karar bulunmasına rağmen, başvurucunun eşyalarının müsaderesine ilişkin kararın infazına girişilmesi, konunun Yargıtay veya İstinaf gibi daha geniş güvenceler sunan bir kanun yoluna taşınma imkânının da ortadan kalkmış olmasıyla birleştiğinde başvurucuya şahsi olarak katlanılamaz derecede aşırı bir külfet yüklemiştir. Müsadere işleminin güvencesiz bir denetim mekanizmasıyla derhal uygulanması, kamu yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasında bulunması gereken adil dengeyi başvurucu aleyhine bozmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, hükmün açıklanmasının geri bırakılması usulündeki itiraz mekanizmasının etkisiz işletilmesi ve müsadere kararının güvencesiz ve orantısız infazı nedenleriyle başvurucunun adil yargılanma hakkının ve mülkiyet hakkının ihlal edildiğine, söz konusu ihlallerin ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılmasına karar vermiştir.