Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Alper Varan | 2022/41747 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Hükmün açıklanmasının geri bırakılmaması kararı gerekçelendirilmelidir.
• Gerekçesiz bırakılan kararlar adil yargılanma hakkını ihlal eder.
• Sanığın adli sicil kaydı yoksa lehe kurumlar tartışılmalıdır.
• Erteleme yerine geri bırakma verilmemesinin nedeni açıklanmalıdır.

Bu karar, ceza yargılamalarında sanık lehine olan Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması (HAGB) kurumunun uygulanmaması hâlinde mahkemelerin bu durumu tatmin edici bir şekilde gerekçelendirmek zorunda olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, sanığın daha önceden adli sicil kaydının bulunmaması ve ceza miktarının yasal sınırlar içinde kalması gibi objektif şartların varlığına rağmen, HAGB yerine cezanın ertelenmesi yoluna gidilmesinin ve bunun nedenlerinin kararda tartışılmamasının, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkını zedelediğini vurgulamaktadır. Yargı mercileri, temel hukuki meseleleri ve sanığın durumuna etki edecek lehe kurumları kararlarında titizlikle değerlendirmekle yükümlüdür. Bu bağlamda, yargı organlarının verdikleri kararlarda adalet ve hakkaniyet ölçülerine uymalarının yanı sıra, bu kararların taraflarca anlaşılabilir ve denetlenebilir olmasını sağlama yükümlülükleri bulunmaktadır. Mahkemelerin takdir yetkisi sınırsız değildir; bilakis, hukuki normların sınırları içinde ve ikna edici nedenlerle kullanılmalıdır. HAGB'nin sanık için ertelemeden daha lehe olduğu gözetildiğinde, bu hakkın esirgenmesi durumunda ileri sürülebilecek meşru gerekçelerin kararda gösterilmemesi, keyfîlik şüphesini doğurmaktadır.

Emsal niteliği taşıyan bu içtihat, istinaf ve temyiz mercileri dâhil olmak üzere tüm derece mahkemelerine, sanıkların hukuki statüsünü doğrudan etkileyen lehe kurumların uygulanıp uygulanmayacağı hususunda somut ve bireyselleştirilmiş gerekçeler sunma yükümlülüğü getirmektedir. Uygulamadaki önemi bakımından, mahkemelerin yalnızca matbu ifadelerle değil, sanığın özel durumunu, adli geçmişini ve dosyaya yansıyan tutumunu irdeleyerek HAGB'nin neden uygulanmadığını somutlaştırmaları şart koşulmuştur. Benzer uyuşmazlıklarda, mahkemelerin lehe olan kurumları tartışmasız bırakması veya kanun yollarında bu hususların es geçilmesi, doğrudan bozma ve ihlal sebebi olarak kabul edilecektir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Alper Varan hakkında hakaret ve kasten yaralama suçlarından ceza davası açılmıştır. Yerel mahkeme, yargılama sonucunda başvurucunun cezalandırılmasına ve her iki suç yönünden de Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılmasına (HAGB) karar vermiştir. Ancak kasten yaralama suçu yönünden yapılan istinaf başvurusu üzerine bölge adliye mahkemesi, mağdurun yaralanma derecesini dikkate alarak cezayı yeniden belirlemiş ve bu kez HAGB yerine hapis cezasının ertelenmesine kesin olarak hükmetmiştir. Başvurucu, daha önceden herhangi bir adli sicil kaydı olmamasına ve kendisi için daha lehe olan HAGB kurumunun uygulanma şartlarının bulunmasına rağmen, istinaf mahkemesinin hiçbir gerekçe göstermeden HAGB yerine erteleme kararı verdiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Başvurucu, bu durumun adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkını ihlal ettiğini talep etmektedir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin uyuşmazlığı incelerken dayandığı temel kural, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkıdır. Gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin verdikleri kararların dayanaklarını, ulaştıkları sonuçların maddi ve hukuki sebeplerini açıkça göstermelerini emreder. Bu hak, uyuşmazlığın çözümü için önem taşıyan ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazların, mahkemelerce ciddiyetle incelenmesini ve yanıtlanmasını güvence altına alır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231 hükmü, sanık hakkında kurulan mahkûmiyet hükmünün hukuki bir sonuç doğurmamasını ifade eden Hükmün Açıklanmasının Geri Bırakılması kurumunu düzenlemektedir. Bu kurumun uygulanabilmesi için sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamış bulunması, mahkemece yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varılması ve zararın giderilmesi gibi objektif ve subjektif şartlar aranmaktadır. Erteleme kurumuna kıyasla sanık için çok daha avantajlı olan bu müessese, sanığa bir denetim süresi öngörmekte ve bu süre zarfında kasıtlı bir suç işlenmemesi durumunda davanın düşmesini sağlamaktadır.

Mahkemelerin, davanın sonucuna doğrudan etki eden ve sanığın hukuki durumunu lehe veya aleyhe değiştiren esaslı iddia ve itirazları gerekçeli kararlarında tartışmaları zorunludur. Özellikle sanık hakkında daha lehe olan HAGB kurumunun şartları oluştuğu hâlde uygulanmaması durumunda, mahkemenin bu tercihinin nedenlerini kişiselleştirilmiş ve ikna edici bir gerekçeyle açıklaması gerekmektedir. Kanun yolu mercilerinin de, ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya kanun yolunda ilk kez ileri sürülen esaslı iddiaları değerlendirmeden geçmesi, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir. İlgili içtihatlar, keyfîliğin önlenmesi, adil bir yargılama ortamının tesisi ve yargısal denetimin sağlanması için gerekçenin tartışmasız bir şart olduğunu teyit etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun istinaf aşamasında karşılaştığı durumu gerekçeli karar hakkı çerçevesinde titizlikle incelemiştir. Dosya kapsamından anlaşıldığı üzere, başvurucu hakkında yerel mahkeme tarafından başlangıçta HAGB kararı verilmişken, istinaf incelemesini yapan bölge adliye mahkemesi ceza miktarını yeniden belirlemiş ve HAGB yerine hapis cezasının ertelenmesine hükmetmiştir.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun daha önceden herhangi bir adli sicil kaydının bulunmadığını, ceza miktarının iki yılın altında kaldığını ve yerel mahkeme aşamasında HAGB kurumunun uygulanmasına açıkça muvafakat ettiğini tespit etmiştir. Buna rağmen istinaf mahkemesi, başvurucu açısından cezanın ertelenmesinden daha lehe sonuçlar doğuran HAGB kurumunun neden uygulanmadığına dair kararına hiçbir açıklama veya gerekçe derç etmemiştir. Sadece cezanın ertelenmesi yönünde kurulan bu hükümde, daha avantajlı bir müessese olan HAGB'nin görmezden gelinmesi, adil yargılanma standartları ile çelişen bir tutum olarak değerlendirilmiştir.

Kararda, sanığın kişisel özellikleri, duruşmadaki tutum ve davranışları değerlendirilerek yeniden suç işleyip işlemeyeceği hususunda mahkemece bir kanaate varılması gerekirken, bu değerlendirmelerin karar metninde tartışma dışı bırakıldığı vurgulanmıştır. Anayasa Mahkemesi, kanun yolu merciinin, davanın sonucunu doğrudan etkileyen ve sanığın lehine olan böylesine önemli bir hukuki müesseseyi gerekçesiz bir şekilde bertaraf etmesinin, keyfîliği önleme amacı taşıyan gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmadığını ifade etmiştir. Kesin olarak verilen ve temyiz denetimine tabi olmayan bu istinaf kararında, lehe olan kurumun uygulanmama nedenlerinin karanlıkta bırakılması, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan kararların gerekçeli olması ilkesini açıkça zedelemiştir. Bu bağlamda, mahkemenin takdir yetkisini kullanırken dayanması gereken hukuki argümantasyonun eksikliği, yargılamanın bütününe halel getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.