Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Hizmet tespiti davalarında resen araştırma ilkesi geçerlidir.
• Prime esas kazanç tespiti kamu düzenine ilişkindir.
• Kesinleşmiş mahkeme kararları gerekçesiz şekilde göz ardı edilemez.
• Esaslı iddiaların karşılanmaması gerekçeli karar hakkını ihlal eder.

Bu karar, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıklarda sıkça rastlanan prime esas gerçek ücretin tespiti davaları yönünden hukuken oldukça büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, işçilik alacakları davasında tespit edilen gerçek ücretin, Sosyal Güvenlik Kurumu işlemlerine esas teşkil edecek prime esas kazanç tespiti davalarında mutlak surette dikkate alınması gereken ciddi bir iddia olduğunu vurgulamıştır. Mahkemelerin, işçinin elindeki kesinleşmiş mahkeme kararını salt yazılı delil kuralına dayanarak ve tatmin edici bir gerekçe sunmadan dışlaması, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak değerlendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi ve uygulamadaki önemi göz önüne alındığında, bu karar mahkemelerin delil değerlendirme süreçlerinde çok daha titiz davranmalarını zorunlu kılmaktadır. Özellikle sosyal güvenlik hukukunu ilgilendiren ve doğrudan kamu düzenine ilişkin olan bu tür davalarda, mahkemelerin kendiliğinden araştırma ilkesi gereği her türlü delili toplaması ve değerlendirmesi gerektiği içtihat altına alınmıştır. İşçinin daha önce kazandığı bir davanın sonucunun, sonraki tespit davasında hiçbir makul gerekçe gösterilmeden kesin delil niteliğinde sayılmaması, hukuki öngörülebilirlik ilkesine de temelden aykırı bulunmuştur. Karar, alt derece mahkemelerine ve kanun yolu mercilerine, ileri sürülen esaslı iddiaların somut ve tatmin edici gerekçelerle karşılanması yükümlülüğünü bir kez daha kuvvetli bir biçimde hatırlatmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Fuat Öztürk, uzun yıllar özel bir şirkette ağaç işleri endüstri mühendisi olarak çalıştıktan sonra haksız yere işten çıkarıldığını belirterek işçilik alacakları için dava açmıştır. Bu davada mahkeme, başvurucunun gerçek aylık ücretinin brüt 7.343,68 TL olduğunu tespit etmiş, alacaklarını bu tutar üzerinden hesaplamış ve verilen karar kesinleşmiştir.

Bunun üzerine başvurucu, işverenin Sosyal Güvenlik Kurumuna eksik bildirdiği primlerin gerçek ücret üzerinden düzeltilmesi amacıyla SGK ve işveren aleyhine "prime esas gerçek ücretin tespiti" davası açmıştır. Başvurucu, daha önce kazandığı işçi alacağı davasındaki kesinleşmiş mahkeme kararını en temel delil olarak sunmuştur. Ancak İş Mahkemesi, bu tür davaların sadece banka kaydı veya para makbuzu gibi yazılı delillerle ispatlanabileceğini, önceki mahkeme kararının kesin delil sayılamayacağını belirterek davayı reddetmiştir. İstinaf ve Yargıtay aşamalarından da ret kararları alan başvurucu, kesinleşmiş mahkeme kararının değerlendirilmediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.36 ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.141 hükmünde yer alan mahkeme kararlarının gerekçeli olması zorunluluğuna vurgu yapmıştır. Gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin uyuşmazlığın sonucuna etkili olan tüm esaslı iddia ve savunmalara makul ve tatmin edici bir gerekçeyle yanıt vermesini gerektirmektedir. Sadece şekli bir gerekçenin varlığı yeterli kabul edilmeyip, delillerin detaylı şekilde değerlendirilmesi ve ulaşılan sonucun maddi ile hukuki temellerinin kararda açıkça ortaya konulması şarttır. Bağlantılı davalarda birbirine aykırı kararlar verilmesi durumunda, bu aykırılığın nedenlerinin tarafların ve toplumun anlayabileceği objektif kriterlerle izah edilmesi anayasal bir yükümlülüktür.

Ayrıca, uyuşmazlığın temelini oluşturan sosyal güvenlik mevzuatı açısından Yargıtay içtihatlarına kararda özel bir yer verilmiştir. Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulunun ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yerleşik kararlarına göre, sosyal güvenlik hakkı vazgeçilmez ve devredilmez bir temel haktır. Bu kapsamda açılan prime esas kazancın tespiti davaları doğrudan kamu düzenini ilgilendiren niteliktedir.

Yargıtay kararlarında açıkça ifade edildiği üzere, prime esas ücretin tespiti davalarında hâkimin kendiliğinden (resen) araştırma ilkesi uyarınca hareket etmesi yasal bir zorunluluktur. Bu tür davalarda salt yazılı delille ispat kuralı uygulanamaz ve iddia ile savunmanın genişletilmesi yasağı kesinlikle işletilemez. Aksine, kişilerin çalışma olgusu ve elde edilen gerçek ücret yemin hariç her türlü delille aydınlatılabilir. İşçinin daha önce açmış olduğu işçilik alacakları davasında verilen ve kesinleşen mahkeme kararları da, tespit davalarında mahkemenin mutlaka dikkate alması ve tartışması gereken çok güçlü hukuki deliller arasında yer almaktadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun davasının her aşamasında asgari ücretten daha fazla maaş aldığını ısrarla dile getirdiğini ve bu durumun daha önce açtığı işçilik alacağı davası neticesinde mahkeme kararıyla tespit edilip kesinleştiğini vurguladığını belirlemiştir. Derece mahkemesi ise prime esas ücretin tespitine ilişkin davalarda yalnızca yazılı delil ile ispat kuralının geçerli olduğunu belirterek başvurucunun davasını reddetmiştir.

İlk derece mahkemesi kararında, başvurucunun delil olarak sunduğu diğer iş mahkemesi kararının kesin delil niteliğinde sayılamayacağı ifade edilmiş olsa da, mahkemenin bu sonuca tam olarak nasıl vardığına dair hiçbir tatmin edici hukuki ve maddi gerekçe sunulmamıştır. Başvurucunun daha önceki davada maaşının yüksek olduğunun bir mahkemece tespit edilmiş olması karşısında, tespit davasını yürüten mahkemenin bu tespiti kabul etmiyorsa, neden kabul etmediğini ve başvurucunun maaşının neden o tespitten daha düşük olduğunu somut veriler ışığında çok açık ve anlaşılır bir şekilde ortaya koyması gerekirdi.

Ayrıca, ilk derece mahkemesinin bu eksik gerekçeli kararına karşı gidilen istinaf ve temyiz kanun yolu aşamalarında da söz konusu esaslı itirazlara yönelik tatmin edici hiçbir inceleme yapılmamıştır. Bölge İdare Mahkemesi ve Yargıtay, başvurucunun sunduğu kesinleşmiş mahkeme kararının neden dışlandığına dair bağımsız bir değerlendirme yapmadan, ilk derece mahkemesi kararına sadece şekli atıflar yaparak ret kararları vermişlerdir. Sosyal güvenlik hakkına doğrudan etki eden ve bireyin emeklilik gibi en temel haklarını şekillendiren bu tür davalarda, uyuşmazlığın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki iddiaların karşılıksız bırakılması hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerini derinden zedelemektedir. Tüm yargılama süreci bir bütün olarak değerlendirildiğinde, başvurucunun esaslı iddialarının mahkemeler tarafından gerektiği gibi incelenmediği ve kararların yeterli gerekçeden yoksun olduğu sabittir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiğine hükmederek başvuruyu kabul etmiştir.