Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• HAGB kararları yeterli adil yargılanma güvencesi içermelidir.
• İtiraz mercileri kararlarını somut olarak gerekçelendirmekle yükümlüdür.
• Usuli güvenceleri kaldıran HAGB uygulaması anayasaya aykırıdır.
• Sanığın HAGB feragat iradesi anayasal geçerlilik taşımalıdır.

Bu karar hukuken, ceza yargılamalarında sıklıkla uygulanan hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kurumunun sanıkların adil yargılanma hakkını ne derece güvence altına aldığını göstermesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, HAGB sürecinde sanıkların savunma ve itiraz haklarının usuli güvencelerle korunması gerektiğini, aksi takdirde hak ihlallerinin kaçınılmaz olacağını vurgulamaktadır. Kararda, yerel mahkemelerin ve itiraz mercilerinin şablon gerekçelerle karar vermesinin, davanın sonucunu etkileyecek itirazları yanıtsız bırakmasının hukuka aykırı olduğu net bir şekilde ortaya konulmuştur. Bu yönüyle karar, iddia ve savunma makamları arasındaki silahların eşitliği ilkesinin HAGB süreçlerinde de titizlikle korunması gerektiğine işaret etmektedir.

Benzer davalarda emsal etkisi incelendiğinde, bu karar, özellikle 7499 sayılı Kanun değişikliğinden önceki HAGB yargılamaları için kritik bir referans niteliğindedir. Yargılama süreci bir bütün olarak değerlendirildiğinde, sanığın delil toplatma ve inceletme taleplerinin reddedilmesi ve itiraz kanun yolunun etkisiz işlemesi, HAGB uygulamasına yönelik yapısal sorunların altını çizmektedir. Uygulamadaki önemi ise, mahkemelerin HAGB kararı verirken ve bu kararlara yapılan itirazları incelerken, sanığın anayasal haklarını merkeze alarak yeterli ve tatmin edici gerekçeler sunmak zorunda olmalarıdır. Bu içtihat, HAGB itirazlarının şeklî bir incelemeden öteye geçerek esasa ve usule ilişkin detaylı bir değerlendirme içermesi gerektiğini emretmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, haklarında açılan ceza davasında Eskişehir 6. Asliye Ceza Mahkemesi tarafından Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanunu'na muhalefet ettikleri gerekçesiyle mahkûm edilmişlerdir. Ancak ilk derece mahkemesi, verilen bu mahkûmiyet hükümlerinin açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) karar vererek cezayı askıya almıştır. Başvurucular, bu karara karşı Eskişehir 1. Ağır Ceza Mahkemesine itirazda bulunmuş, ancak itirazları kararın usul ve yasaya uygun olduğu şeklindeki genel geçer ve şablon gerekçelerle reddedilmiştir. Bunun üzerine başvurucular, itiraz merciinin kararının yeterli gerekçe içermediğini, savunma aşamasında ileri sürdükleri temel argümanların mahkeme tarafından tartışılmadığını ve yargılamanın makul süreyi çok aştığını iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır. Talep olarak, adil yargılanma hakkı güvencelerinin ihlal edildiğinin tespitini, yargılamanın yenilenmesini ve uğradıkları zararlar karşılığında tazminat ödenmesini istemişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümü noktasında Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın adil yargılanma hakkını düzenleyen temel kurallarını ve hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kurumuna ilişkin 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.231 hükümlerini dikkate alarak detaylı bir hukuki inceleme yapmıştır. Anayasa Mahkemesi, daha önceki emsal kararlarında (örneğin Atilla Yazar ve diğerleri kararı) HAGB kurumunun uygulamadan kaynaklanan yapısal ve anayasal sorunlarına dikkat çekerek önemli prensipler belirlemiştir. Bu bağlamda, HAGB kararını kabul etmeye yönelik sanık iradesinin alınması usulündeki güvence eksikliklerinin silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerine aykırılık teşkil ettiği prensibi yerleşik bir içtihat hâline gelmiştir.

İlk derece mahkemelerinin kararlarında yalnızca ilgili kanun hükmünün tekrarına yer vermesi, savunma makamının argümanlarını tartışmaması ve itiraz mercilerinin dosya üzerinden yeknesak, sadece şeklî şartlarla inceleme yapması gerekçeli karar hakkına aykırı bulunmuştur. İtiraz mercilerinin, davayla doğrudan ilgili hususları ve hukuka aykırılık iddialarını ayrıca değerlendirerek sanıklara yeterli ve aydınlatıcı bir gerekçeyle cevap verme yükümlülüğü bulunmaktadır.

Ayrıca, yargılamaların makul sürede sonuçlandırılmaması iddialarına ilişkin olarak da 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun'da yapılan son değişiklikler dikkate alınmıştır. Bu kapsamda, 7499 sayılı Kanun ile getirilen yeni düzenlemeler uyarınca, derdest olan makul sürede yargılanma hakkı ihlali iddialarında, Tazminat Komisyonuna başvuru yolunun tüketilmesinin bireysel başvurunun ikincil niteliği gereği zorunlu olduğu temel bir hukuk kuralı olarak vurgulanmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayın özelliklerini incelediğinde, ilk derece mahkemesinin hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararını verirken başvurucuların savunmalarını ve davanın kaderini etkileyecek esasa ilişkin argümanları yeterince tartışmadığını açıkça tespitilmiştir. Yargılama sürecinde sanıkların teknik bilgi gerektiren ve uzmanlık isteyen delil toplatma veya inceletme talepleri, silahların eşitliği ile çelişmeli yargılama ilkelerine aykırı şekilde yetersiz gerekçelerle reddedilmiş, bu haksız durum başvurucuları iddia makamına göre tamamen dezavantajlı bir konuma düşürmüştür. Gerekçeli kararlarda, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmaların karşılanmadığı görülmüştür.

Öte yandan, HAGB kararlarına karşı yapılan itirazın incelenmesi aşamasında da ciddi hukuki eksiklikler saptanmıştır. İtiraz merciinin sadece şeklî bir denetim yaptığı, uyuşmazlığın esasına girmeden yeknesak ibareler kullandığı ve başvurucuların hukuka aykırılık iddialarına ilişkin yeterli, tatmin edici bir gerekçe sunmadığı anlaşılmıştır. İtiraz mercilerinin bu yüzeysel ve şablon gerekçeli ret kararları, HAGB kurumunun uygulanmasındaki anayasal güvence eksikliklerini derinleştirmiş ve başvurucuların adil yargılanma hakkını zedelemiştir.

Makul sürede yargılanma hakkının ihlali iddiasına yönelik yapılan değerlendirmede ise, Anayasa Mahkemesi nezdinde derdest olan bu tür şikâyetlerin çözümü için Tazminat Komisyonuna başvuru imkânının yasal bir hak olarak getirildiği hatırlatılmıştır. Başvurucuların bu etkili idari başvuru yolunu tüketmeden doğrudan Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulundukları saptanarak bu iddia yönünden esastan inceleme yapılamayacağı belirtilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkının ihlali yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir .