Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Gerekçesiz kısa kararla kanun yolu süresi başlatılamaz.
• Gerekçeli karar tebliğ edilmeden başvuru süresi işlemez.
• Tefhimle süre başlatılması mahkemeye erişim hakkını zedeler.

Bu karar, ilk derece mahkemelerinin duruşma sırasında tarafların yüzüne karşı açıkladığı kısa kararların, eğer kararın asıl hukuki gerekçesini barındırmıyorsa, istinaf veya temyiz gibi kanun yollarına başvuru süresini kesinlikle başlatmayacağını son derece net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma standartları gereğince, ilgililerin kararın arkasında yatan hukuki gerekçeyi bilmeden ve anlamadan sağlıklı bir kanun yolu dilekçesi hazırlamasının ve iddialarını mahkemeye sunmasının beklenemeyeceğini güçlü bir şekilde vurgulamaktadır. Dolayısıyla, mahkemenin asıl gerekçesini içeren gerekçeli kararın usulüne uygun şekilde tebliğ edilmesinden önce başlayan bir süreye dayanılarak hukuki başvuruların usulden reddedilmesi, bireylerin adalete ulaşmasını engelleyen ve mahkemeye erişim hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir.

Uygulamada sıklıkla karşılaşılan ve özellikle avukatların duruşma sonrasında süre tutum dilekçesi vermediği gerekçesiyle istinaf veya temyiz taleplerinin usulden reddedilmesi gibi ağır mağduriyetler yaratan şekilci durumlar, bu önemli emsal kararla birlikte ortadan kalkacaktır. Karar, yerel mahkemelerin ve istinaf mercilerinin süre hesaplamalarında yalnızca gerekçeli kararın taraflara tebliğini esas almalarını zorunlu kılmaktadır. Bu durum, hak arama hürriyetinin usul kurallarının katı ve şekilci yorumlarına kurban edilmesini engelleyecek, vatandaşların ve avukatların kanun yollarına etkin bir şekilde erişimini hukuki bir güvence altına alacaktır. İlerleyen süreçte tüm Türk yargı sisteminde, mahkemelerin kanun yolu sürelerini tefhimden itibaren başlatma pratiklerinin bu içtihat doğrultusunda yeniden şekillenmesi kesin olarak beklenmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu olan The Marıne Mammal Observatory Ltd. Unvanlı şirket, kendi aleyhine açılmış bulunan bir icra memur muamelesini şikâyet davasında taraf olarak yer almıştır. Davaya bakmakla görevli yerel mahkeme, yargılama sürecinin sonunda davanın kabulüne karar vermiş ve duruşma sırasında sadece kararın kesin sonucunu kısa bir şekilde açıklayarak on günlük istinaf başvuru süresinin o andan itibaren başladığını belirtmiştir. Mahkeme heyeti duruşma esnasında, kararın asıl hukuki gerekçesinin daha sonra detaylı olarak yazılacak olan gerekçeli kararda yer alacağını açıkça ifade etmiştir.

Gerekçeli karar aylar sonra yazılıp şirketin avukatına tebliğ edildikten sonra şirket, kanuni süre içinde istinaf başvurusunda bulunmuştur. Ancak üst merci konumundaki istinaf mahkemesi, şirketin duruşma sırasında açıklanan kısa karardan itibaren on gün içinde süre tutum dilekçesi vermediğini gerekçe göstererek yapılan başvuruyu süre aşımı nedeniyle kesin olarak reddetmiştir. Başvurucu şirket ise kararın asıl gerekçesini bilmeden hangi hukuki noktalara itiraz edeceğini bilemeyeceğini, bu nedenle kanun yolu süresinin gerekçeli kararın kendisine resmi olarak ulaşmasıyla başlaması gerektiğini belirterek, adalete erişim hakkını aramak amacıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde, Anayasa'nın güvence altına aldığı hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkı temel alınmıştır. Adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı, bireylerin uyuşmazlıklarını bir yargı merciinin önüne taşıyabilmesi ve bu uyuşmazlığın esastan incelenerek karara bağlanmasını isteyebilmesini ifade etmektedir. Kişinin adalete ulaşmasını engelleyen veya mahkemenin verdiği kararı işlevsiz hâle getiren kısıtlamalar, bu temel hakkın doğrudan ihlaline neden olmaktadır.

Yargılama hukukunda kanun yollarına başvuru süreleri kural olarak, mahkemelerin verdiği kararların taraflara tefhim edilmesi veya tebliğ edilmesiyle başlar. Ancak Anayasa Mahkemesinin istikrarlı içtihatları doğrultusunda, bir kararın tefhim edilmiş sayılabilmesi için sadece hüküm fıkrasının değil, aynı zamanda kararın temelini oluşturan hukuki gerekçenin de taraflara açıklanmış olması mutlak surette zorunludur. Gerekçesi açıklanmamış bir kısa kararın bildirilmesi, tarafların haklarını etkin kullanmalarına imkân tanımadığından hukuken geçerli bir tefhim niteliği taşımaz.

2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.36 uyarınca herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve adil yargılanma hakkına sahiptir. Tarafların, mahkemenin hangi hukuki veya maddi sebeplere dayanarak karar verdiğini bilmeden, bu karara karşı makul ve etkili bir kanun yolu başvurusu yapmaları beklenemez. Bu bağlamda, usul kurallarının yargı mercilerince aşırı şekilci bir yaklaşımla yorumlanarak, henüz gerekçesi dahi var olmayan bir karar üzerinden itiraz süresinin başlatılması, kişilerin mahkemeye erişim hakkını ölçüsüz bir şekilde sınırlandıran ve adaletin işleyişine zarar veren bir müdahale olarak kabul edilmektedir. Anayasa Mahkemesi de yerleşik içtihatlarıyla bu tür katı şekilci uygulamaların hak arama özgürlüğüyle bağdaşmadığını, temel bir anayasal kural olarak yargı sistemine yerleştirmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucu şirketin durumu ile benzer nitelikteki ihlal iddialarını incelediği emsal kararlarında uygulanan anayasal ilkeleri bu olayda da titizlikle dikkate almış ve aynen tatbik etmiştir. Yüksek Mahkeme, somut olayda ilk derece mahkemesinin kısa kararı açıklarken kararın asıl hukuki gerekçesini belirtmediğini, sadece davanın sonucunu duruşma salonunda bulunan tarafların yüzüne karşı okuduğunu tespit etmiştir. Mahkemenin kararın metninde yer alan "gerekçesi gerekçeli kararda açıklanacağı üzere" şeklindeki açık ifadesi, tarafların o an için kararın dayandığı hukuki, mantıki ve vicdani sebepleri bilmediğini hiçbir şüpheye yer bırakmayacak biçimde göstermektedir.

İstinaf mahkemesinin, başvurucu şirketin kısa kararın açıklandığı tarihten itibaren süre tutum dilekçesi vermediği gerekçesiyle kanun yolu başvurusunu süre aşımından reddetmesi hususu mahkemece detaylı olarak değerlendirilmiştir. Anayasa Mahkemesinin tespitlerine göre, hukuki gerekçesi henüz yazılmamış ve açıklanmamış bir hüküm, hukuken usulüne uygun şekilde tefhim edilmiş sayılamaz. Zira bir kişinin, aleyhine verilen bir kararın hangi idari veya kanuni gerekçelere dayandığını bilmeden bu kararın neden hukuka aykırı olduğunu, kanun yolu merciine sunacağı itiraz dilekçesinde nasıl mantıklı ve tutarlı bir şekilde ifade edeceği hayatın olağan akışına tamamen aykırıdır. Başvurucudan, gerekçesini hiç bilmediği bir karara karşı sadece on günlük kısa bir süre içinde itiraz mekanizmasını harekete geçirmesini beklemek, kişiye adil olmayan, katlanılması imkânsız ve çok ağır bir hukuki külfet yüklemektir.

İstinaf merciinin, ilgili usul kanununda yer alan sürelere ilişkin düzenlemeleri son derece katı ve şekilci bir yaklaşımla yorumlayarak, idare ve yargı mekanizmasından kaynaklanan iş yükü veya sair eksikliklerin faturasını doğrudan başvurucuya kestiği güçlü bir şekilde vurgulanmıştır. Bu kısıtlayıcı yorum ve uygulamanın öngörülebilir olmadığı, başvurucunun adalete ve mahkemeye erişimini açıkça hukuka aykırı olarak engellediği ve hedeflenen meşru amaçla hiçbir şekilde orantılı olmayan bir müdahale oluşturduğu ifade edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması yönünde karar vermiştir / başvuruyu kabul etmiştir.