AYM | Halil Erbil | BN. 2022/20556

KARARIN KÜNYESİ

Gerekçesiz kararın tefhimiyle istinaf süresi başlamaz.
Gerekçesi bilinmeyen karara karşı istinaf beklenemez.
Sürenin tefhimle başlatılması mahkemeye erişimi kısıtlar.
Kanun yolu süresi gerekçeli kararın tebliğiyle başlar.

Bu karar, ceza yargılamasında kısa kararın tefhim edilmesiyle başlayan kanun yolu başvuru sürelerinin hak arama hürriyeti ve mahkemeye erişim hakkı bağlamındaki yerini net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, mahkemelerin hüküm sonucunu açıklarken hukuki dayanakları ve gerekçeleri taraflara bildirmeden istinaf veya temyiz süresini başlatmasının anayasal hakları ihlal ettiğini vurgulamıştır. Kişilerin hangi hukuki gerekçelerle mahkûm edildiklerini veya aleyhlerine karar verildiğini bilmeden etkili bir kanun yolu başvurusu yapmaları beklenemez. Bu doğrultuda, gerekçesiz tefhimin kanun yolu süresini fiilen başlatmayacağı ve bireylerin savunma hakkını kısıtlayamayacağı hukuken tescillenmiştir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça yüksektir ve uygulamadaki hatalı süre hesaplamalarına karşı önemli bir güvencedir. Özellikle tatbikatta sıklıkla karşılaşılan, yerel mahkemelerin yalnızca kısa kararı okuyarak süreyi başlattığı ve bölge adliye mahkemelerinin de bu süreyi katı bir şekilde yorumlayarak başvuruları usulden reddettiği vakalar için güçlü bir emsal oluşturmaktadır. Karar, yargı mercilerinin usul kurallarını uygularken aşırı şekilcilikten kesinlikle kaçınmaları gerektiğini ve mahkemeye erişim hakkının özüne dokunacak dar yorumların hak ihlali doğuracağını açıkça göstermektedir. Böylece, sanıkların savunma haklarını etkin bir şekilde kullanabilmeleri, usule ilişkin tuzaklara düşürülmemeleri ve hukuki güvenlik ilkesinin tam anlamıyla hayata geçirilmesi güvence altına alınmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, yerel mahkemede ceza alan bir vatandaşın, karara karşı yaptığı istinaf başvurusunun süre yönünden reddedilmesi üzerine ortaya çıkmıştır. Olayda, başvurucu hakkında çocukların kullanıldığı müstehcen yayınları depolamak suçundan hapis ve adli para cezası verilmiştir. Yerel mahkeme, duruşmada sadece kararın sonucunu (kısa kararı) açıklamış, ancak kararın dayandığı gerekçeyi belirtmemiştir. Gerekçeli karar daha sonra sanığın avukatına tebliğ edilmiştir. Avukat, gerekçeli kararı tebliğ aldıktan sonra süresi içinde istinaf dilekçesini sunmuştur. Ancak bölge adliye mahkemesi, yedi günlük yasal başvuru süresinin gerekçeli kararın tebliğinden değil, kısa kararın duruşmada açıklandığı tarihten itibaren başladığını belirterek istinaf talebini süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Başvurucu da kararın gerekçesini bilmeden istinaf başvurusunda bulunmasının beklenemeyeceğini, bu nedenle adalete erişiminin engellendiğini iddia ederek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı yönünden detaylı bir şekilde incelemiştir. Uyuşmazlığın temelinde olay tarihinde yürürlükte olan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 273 hükmünün mahkemelerce katı biçimde yorumlanması yer almaktadır. O tarihteki yasal düzenlemeye göre, istinaf isteminin hükmün açıklanmasından (tefhiminden) itibaren yedi gün içinde yapılması gerekiyordu. Ancak Anayasa Mahkemesi daha önceki norm denetimi kararlarında, hükmün gerekçesiyle birlikte açıklanmadığı durumlarda istinaf süresini doğrudan kararın tefhiminden itibaren başlatan kuralların, mahkemeye erişim hakkına gerekli olmayan ve ölçüsüz bir sınırlama getirdiğini belirterek anılan hükmün iptaline karar vermiştir. Nitekim yasa koyucu da 1/6/2024 tarihinde yürürlüğe giren kanun değişikliğiyle 5271 sayılı Kanun m. 273 hükmünü güncelleyerek, kanun yoluna başvuru süresini "hükmün gerekçesiyle birlikte tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta" şeklinde yeniden düzenlemiştir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kanun yoluna başvuru süresinin hükmün tefhimiyle başladığı istisnai durumlarda, mahkemenin karar gerekçesini taraflara duruşma esnasında detaylıca açıklamış olması zorunludur. Hükmün gerekçesini bilmeyen bir tarafın, karara karşı etkili bir şekilde istinaf sebeplerini ileri sürmesi ve kanun yoluna başvuru hakkını gereği gibi kullanması hukuken ve fiilen mümkün değildir. Anayasa Mahkemesi, usul kurallarının katı bir biçimde uygulanarak gerekçesi açıklanmamış bir kısa kararın tefhiminin, kanun yolu süresini başlatacak nitelikte geçerli bir tefhim sayılamayacağını kabul etmektedir. Mahkemelerin usul kurallarını yorumlarken yargılamanın hakkaniyetine zarar verecek düzeyde aşırı şekilcilikten kaçınmaları, bireylerin dava açma ve kanun yollarına başvurma haklarını anlamsız hâle getirecek uygulamalara yer vermemeleri gerekmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu olayda ilk derece mahkemesinin karar duruşmasında sadece hükmün sonucunu (kısa kararı) açıkladığını, hükmün gerekçesinin ise duruşmada başvurucuya ve müdafiine tefhim edilmediğini tespit etmiştir. Gerekçeli karar, kısa kararın açıklanmasından günler sonra başvurucu müdafiine tebliğ edilmiştir. Bölge adliye mahkemesi ise istinaf süresinin kısa kararın açıklandığı tarihten itibaren başladığını esas alarak, başvurucunun istinaf dilekçesini süre yönünden reddetmiştir.

Somut olayda başvurucunun, kısa karar ile birlikte kararın hangi hukuki ve maddi temellere dayandığını, yani kararın gerekçesini öğrenemediği açıktır. Kanun yollarında ileri sürülecek itirazlar yalnızca hükmün sonucuna değil, doğrudan kararın gerekçesine yönelik olmak zorundadır. Bu nedenle, kararın gerekçesini bilmeyen başvurucudan veya müdafiinden, sadece kısa kararın açıklanmasıyla birlikte etkili bir istinaf başvurusu yapmasını beklemek, savunma makamına aşırı ve orantısız bir külfet yüklemektedir.

Anayasa Mahkemesi, kanun yolu mercilerinin somut olayın koşullarını göz ardı ederek, ilk derece mahkemesi kararının gerekçesi henüz açıklanmadan istinaf süresini tefhim tarihinden itibaren başlatmasına yönelik katı şekilci yorumunun öngörülemez nitelikte olduğunu belirlemiştir. Bu tür bir yaklaşım, başvurucunun katlanmak zorunda kaldığı külfet ile hedeflenen meşru amaç arasında bulunması gereken adil dengeyi bozmakta ve müdahaleyi ölçüsüz kılmaktadır. Hak arama hürriyetinin etkin bir şekilde kullanılabilmesi için, kararın gerekçesinin taraflara usulüne uygun şekilde bildirilmesi esastır. Bu temel güvence sağlanmadan, sırf şekli bir süre kuralına dayanılarak istinaf başvurusunun reddedilmesi mahkemeye erişim hakkının özüne zarar vermiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasına karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.

Karar Bülteni