Anayasa Mahkemesi Hasan Hüseyin Algün Kararı 2022/50367 B.

Bu karar, hukuken adalete erişim ve adli yardım kurumunun işleyişi açısından oldukça kritik bir güvence sağlamaktadır. Kişilerin maddi imkânsızlıkları nedeniyle mahkemeye başvurma ve hak arama hürriyetlerinin kısıtlanmasını önlemek amacıyla getirilen adli yardım mekanizmasının, mahkemeler tarafından aşırı katı ispat kurallarıyla işlevsiz hâle getirilmesi Anayasa'ya aykırı bulunmuştur. Karar, adli yardım talebinde bulunan bir kişinin davasında veya takibinde yüzde yüz haklı olduğunu peşinen ispat etmek zorunda olmadığını, talebin yalnızca açıkça dayanaktan yoksun olmamasının yeterli kabul edilmesi gerektiğini net bir şekilde ortaya koymaktadır.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar yerel mahkemelerin ve icra hukuk mahkemelerinin adli yardım taleplerine yaklaşımını doğrudan etkileyecek niteliktedir. Yargı mercileri artık adli yardım taleplerini değerlendirirken, henüz açılmamış bir davanın veya başlatılmamış bir takibin kesin delillerini aramak yerine, sunulan başlangıç delillerinin asgari bir ciddiyet taşıyıp taşımadığına bakmakla yükümlü olacaktır. Uygulamada sıkça karşılaşılan ve yoksul vatandaşların yargı yoluna başvurmasını zorlaştıran, adaletin kapılarını mali engellerle kapatan şekilci ret gerekçelerinin önüne geçilmesi adına bu içtihat, adalete erişim hakkının güçlü bir teminatı niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, kendisini dolandırdığını, kendi adına kredi çektirerek haksız yere para aldığını iddia ettiği bir kişiye karşı hukuki mücadele başlatmak istemiştir. İlk olarak savcılığa suç duyurusunda bulunan başvurucu, ardından kaybettiği paraları geri alabilmek için icra dairesinde ilamsız icra takibi başlatmaya karar vermiştir. Ancak maddi durumu elverişli olmadığı için icra takibine dair harç ve masraflardan muaf tutulmak amacıyla icra hukuk mahkemesinden adli yardım talebinde bulunmuştur.

Mahkeme, başvurucunun üzerine kayıtlı mal varlığı olmadığını ve yoksul olduğunu tespit etmesine rağmen, savcılık şikayetinin henüz ceza davasına dönüşmediğini ve sunulan banka dekontlarında ödeme amacının yazmamasını gerekçe göstererek haklılığını ispat edemediğine kanaat getirmiş ve adli yardım talebini reddetmiştir. Başvurucunun bu karara yaptığı itiraz da reddedilince, maddi imkânsızlıklar nedeniyle hakkını arayamayan başvurucu, adalete erişim hakkının engellendiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.36 hükmünde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkını ele almıştır. Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığın mahkeme veya yetkili merciler önüne taşınabilmesini ve etkili bir şekilde karara bağlanmasını güvence altına alır. Bu hakkın kullanımını aşırı derecede zorlaştıran veya anlamsız kılan katı usul kuralları ve mali yükümlülükler doğrudan hak ihlali yaratabilir.

Olayda uygulanan ve yorumlanması gereken temel kanun kuralı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.334 düzenlemesidir. Bu maddenin birinci fıkrasına göre, adli yardımdan faydalanabilmek için talepte bulunan kişinin ödeme gücünden yoksun olması ve talebinin "açıkça dayanaktan yoksun olmaması" gerekmektedir. İlgili kanun maddesi daha önce "haklı oldukları yolunda kanaat uyandırmak" şartını içerirken, yapılan yasal değişiklikle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi içtihatlarına uyum sağlamak amacıyla daha esnek olan "açıkça dayanaktan yoksun olmama" kriterine dönüştürülmüştür.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, yargı harçları ve masrafları devletin sunduğu adalet hizmetinin maliyetine katılım amacı taşısa ve gereksiz davaları engelleme işlevi görse de, ödeme gücü olmayan vatandaşlar için adalete erişimi imkânsız kılmamalıdır. Yargı mercilerinin usul kurallarını uygularken hakkın özünü zedeleyecek aşırı şekilcilikten kaçınmaları esastır. Adli yardım kurumunun temel felsefesi, yoksul bireylerin hak arama hürriyetini mali engelleri aşarak kullanabilmelerini sağlamaktır. Bu nedenle, mahkemelerin adli yardım taleplerini incelerken haklılığın tam ve kesin ispatını aramak yerine, sunulan bilgi ve belgelerin asgari bir şüphe uyandırıp uyandırmadığına bakarak ölçülülük ilkesi çerçevesinde karar vermeleri anayasal bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun adli yardım talebinin reddedilmesi sürecini mahkemeye erişim hakkına yapılan bir müdahale olarak nitelendirmiş ve bu müdahalenin ölçülülük ilkesine uygun olup olmadığını detaylı bir şekilde incelemiştir. Mahkeme, yargı harç ve masraflarının tahsil edilmesinin gereksiz davaları ve icra takiplerini önlemek gibi meşru bir amacı bulunduğunu kabul etmekle birlikte, ödeme gücü zayıf olan kişilerin bu mali yükümlülükler nedeniyle hak arama yollarından mahrum bırakılamayacağını kuvvetle vurgulamıştır.

Somut olayda, yerel mahkemenin başvurucunun yoksul olduğunu, üzerine kayıtlı tapu, araç veya aktif SGK kaydı bulunmadığını tespit ettiği açıktır. Uyuşmazlık, başvurucunun talebinde haklılık durumunu ispatlayıp ispatlayamadığı noktasında düğümlenmektedir. Başvurucu, adli yardım talebinde bulunurken dolandırıldığını iddia ettiği kişiye gönderdiği paraların banka dekontlarını ve savcılık şikayet dilekçesini mahkemeye fiziki delil olarak sunmuştur. Bu belgeler, icra takibi başlatmak için gerekli olan asgari ciddiyeti taşımakta ve talebin açıkça dayanaktan yoksun olmadığını göstermektedir.

Buna rağmen, yerel mahkemenin ceza davasının henüz açılmamış olmasını ve banka dekontlarında ödeme amacının yazmamasını gerekçe göstererek talebi bütünüyle reddetmesi aşırı katı ve daraltıcı bir yorum olarak değerlendirilmiştir. Kanun koyucunun bilhassa "açıkça dayanaktan yoksun olmama" şartıyla esnekleştirdiği adli yardım müessesesinin, davanın veya takibin esasına girilerek kesin bir ispat aranıyormuşçasına yorumlanması, adli yardımın varlık amacıyla çelişmektedir. Başvurucunun sunduğu başlangıç delillerinin mahkemece yetersiz bulunarak göz ardı edilmesi, kendisini devlet ve yargı sistemi karşısında orantısız bir şekilde zayıf duruma düşürmüş ve alacağını tahsil etmek için icra takibi başlatmasını fiilen imkânsız hâle getirmiştir. Yüksek Mahkeme, yerel mahkemenin bu ispat arayışının başvurucu üzerinde aşırı bir yük oluşturduğuna ve uygulanan müdahalenin ölçüsüz olduğuna kanaat getirmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.