Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Gerekçesiz kararın tefhimi ile kanun yolu süresi başlamaz.
• Gerekçeli karar tebliğ edilmeden istinaf süresi işletilemez.
• Kısa kararın tefhiminden süre başlatılması mahkemeye erişimi engeller.

Bu karar, mahkemelerin gerekçesi henüz açıklanmamış olan kısa kararlarını duruşmada tefhim etmeleri (yüze karşı okumaları) hâlinde, kanun yoluna başvuru süresinin hiçbir şekilde bu tefhim tarihinden itibaren başlatılamayacağını hukuken tescillemektedir. Anayasa Mahkemesi, tarafların kararın asıl gerekçesini bilmeden kanun yoluna etkin ve bilinçli bir şekilde başvuramayacağını, bu durumun hak arayan kişilere ağır bir külfet yüklediğini açıkça ifade etmiştir. Gerekçeli karar taraflara usulüne uygun şekilde tebliğ ya da tefhim edilmeden sadece kısa karara dayanılarak istinaf süresinin işletilmesi, Anayasa ile güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkının özüne yönelik oldukça ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirilmiştir.

Benzer davalar için bu karar son derece kritik ve bağlayıcı bir emsal değeri taşımaktadır. Özellikle icra hukuk mahkemelerinde ve diğer hukuk yargılamalarında sıklıkla karşılaşılan "tefhimle başlayan kanun yolu süreleri" sorunu, bu güncel içtihat ile hakkaniyete çok daha uygun bir çözüme kavuşturulmuştur. Uygulamadaki önemi bakımından yargı mercileri artık gerekçesi yazılmamış veya açıklanmamış kısa kararların duruşmadaki tefhimi üzerinden süre hesaplayarak vatandaşların istinaf veya temyiz kanun yolu taleplerini şeklî bir biçimde süre aşımı gerekçesiyle reddedemeyecektir. Bu sayede hak arama hürriyetinin kâğıt üzerinde kalmaması, vatandaşların adil yargılanma güvencelerinden tam olarak yararlanması sağlanmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, icra hukuk mahkemelerinde itirazın kaldırılması ve ihalenin feshi talepleriyle davalar açmıştır. Mahkemeler bu davaların sonunda başvurucuların taleplerini reddeden veya aleyhlerine olan kısa kararlarını duruşmada yüzlerine karşı okumuştur. Ancak bu aşamada kararın gerekçesi henüz yazılmamıştır. Başvurucular, gerekçeli kararın kendilerine tebliğ edilmesini beklemiş ve kararın gerekçesini öğrendikten sonra üst mahkemeye, yani istinafa başvurmuştur.

Ne var ki istinaf mahkemesi, yasal itiraz süresinin gerekçeli kararın tebliğ edildiği tarihte değil, duruşmada kısa kararın okunduğu (tefhim edildiği) tarihte başladığını belirterek başvurucuların istinaf taleplerini süre aşımı gerekçesiyle reddetmiştir. Başvurucular ise gerekçesini bilmedikleri bir karara karşı süresinde itiraz etmelerinin beklenemeyeceğini, bu durumun hak arama hürriyetlerini engellediğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve adil yargılanma haklarının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında düzenlenen adil yargılanma hakkı ve mahkemeye erişim hakkı güvencelerine dayanmıştır. Yüksek Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, mahkemeye erişim hakkı, kişilerin bir uyuşmazlığı etkili bir şekilde yargı mercileri önüne taşıyabilmesini güvence altına almaktadır.

Bu kapsamda, Anayasa Mahkemesinin daha önce vermiş olduğu yerleşik Rüstem Gül kararındaki içtihadı uyuşmazlığın çözümünde temel alınmıştır. Belirtilen içtihat prensiplerine göre, gerekçesi açıklanmamış bir hükmün tefhim edilmiş (yüze karşı okunmuş) bir hüküm olarak sayılması hukuken mümkün değildir. Kanun yoluna başvuru süresi, ancak gerekçeli kararın tebliğ veya tefhim edilmesiyle işlemeye başlayabilir. Zira bir mahkeme kararının gerekçesini bilmeyen bir başvurucunun, hangi hukuki argümanlarla kararı eleştireceğini ve üst mahkemeye taşıyacağını belirlemesi fiilen imkânsızdır.

Yargılamayı yapan mahkemelerin, henüz gerekçesi yazılmamış kısa kararın duruşmada okunmasıyla yasal itiraz sürelerini başlatması, başvurucuya katlanılması çok zor ve ağır bir külfet yüklemektedir. Kanun yolu merciinin somut olayın şartlarında istinaf süresini, ilk derece mahkemesi kararının gerekçesi açıklanmadan salt tefhim tarihinden itibaren başlatmasına yönelik katı yorumu, öngörülemez niteliktedir.

Ayrıca 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m. 50 uyarınca, tespit edilen bir temel hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması gerektiği ilkesi de uyuşmazlığın giderim aşamasında dayanak alınan bir diğer önemli usul kuralıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut başvuruda yer alan incelemesinde ilk olarak başvuru tarihinden sonra ölüm olayı gerçekleşen başvurucu Temel Aslan yönünden bir değerlendirme yapmıştır. Başvurucunun vefat ettiği tespit edildiğinden ve mirasçılarının makul süre içinde başvuruyu takip etme iradelerini ortaya koymadığı anlaşıldığından, bu kişi yönünden başvurunun işlemden kaldırılmasına karar verilmiştir.

Diğer başvurucular yönünden ise yargılamaların uzun sürmesine ilişkin makul sürede yargılanma hakkı şikâyetleri incelenmiş, mevzuatta yapılan yeni düzenlemeler uyarınca öncelikle Tazminat Komisyonuna başvurulması gerektiği vurgulanmıştır. Bu nedenle olağan başvuru yolları tüketilmeden Anayasa Mahkemesine gelindiği için bu iddia kabul edilemez bulunmuştur.

Asıl uyuşmazlık konusu olan mahkemeye erişim hakkı bağlamında yapılan incelemede, mahkemelerin gerekçesi açıklanmamış kısa kararlarını tefhim ederek istinaf kanun yolu süresini başlatması ayrıntılı bir biçimde eleştirilmiştir. Yüksek Mahkeme, başvurucuların kısa kararla birlikte kararın gerekçesini öğrenemediklerini, dolayısıyla karar gerekçesini bilmeyen başvuruculardan kısa kararın tefhiminden itibaren istinaf kanun yoluna başvurmalarını beklemenin onlara ağır bir külfet yüklediğini tespit etmiştir.

Kanun yolu makamlarının, somut olayın şartlarını dikkate almadan istinaf süresini sadece ilk derece mahkemesi kararının tefhim tarihinden başlatmasına ilişkin katı ve öngörülemez yorumunun, başvurucuların katlanmak zorunda kaldığı külfet ile hedeflenen meşru amaç arasında orantısızlık yarattığı vurgulanmıştır. Bu yaklaşımın kişilerin adalete erişimini açıkça zedelediği saptanmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, gerekçesi açıklanmayan kararların tefhim tarihinden itibaren istinaf süresinin başlatılarak taleplerin süre aşımından reddedilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir / başvuruyu kabul etmiştir.