Anayasa Mahkemesi Ayaz Teknoloji Ltd. Şti. Kararı 2021/62178 B.

Bu karar, hukuk sistemimizde sıklıkla karşılaşılan ve hak kayıplarına yol açan usul kurallarının katı ve öngörülemez biçimde yorumlanması sorununa karşı verilmiş son derece kritik bir güvence niteliğindedir. Mahkemelerin duruşma salonunda yalnızca kısa kararı okuyarak (tefhim) gerekçeyi sonradan yazmaları durumunda, kanun yoluna başvuru süresinin hangi andan itibaren başlatılacağı tartışmasına net bir nokta konulmaktadır. Anayasa Mahkemesi, gerekçesi henüz ortada olmayan bir karara karşı tarafların hukuki argüman geliştirip itiraz etmelerinin beklenemeyeceğini, bu nedenle sırf kısa kararın okunmasıyla istinaf veya temyiz süresinin başlatılamayacağını vurgulamaktadır. Bu yaklaşım, adalete erişim hakkının kâğıt üzerinde kalmamasını ve pratik, etkili bir şekilde kullanılabilmesini sağlamaktadır.

Uygulamada, ilk derece mahkemelerinin usul hükümlerini dar yorumlayarak "süre tefhimden başlar" gerekçesiyle kanun yolu başvurularını reddetmesi, tarafların esasa ilişkin iddialarının üst derece mahkemelerince incelenmesini engellemektedir. Anayasa Mahkemesinin bu yerleşik içtihadı, derece mahkemelerine usul kurallarını uygularken hak arama hürriyetini ve mahkemeye erişim hakkını zedeleyecek aşırı şekilci yorumlardan kaçınmaları gerektiği yönünde güçlü bir mesaj vermektedir. Emsal niteliğindeki bu karar, avukatlar ve vatandaşlar açısından süre tutum dilekçesi gibi usuli işlemlerin ötesinde, gerekçeli kararın tebliğinin veya tam tefhiminin hak arama hürriyetinin ayrılmaz bir parçası olduğunu tescillemesi bakımından büyük bir hukuki ve pratik öneme sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvuruya konu uyuşmazlık, Ayaz Teknoloji Sistemleri Sanayi ve Ticaret Ltd. Şti. Adlı başvurucu şirketin taraf olduğu bir davada, yerel mahkeme tarafından verilen karara karşı yapılan istinaf başvurusunun süre yönünden reddedilmesi etrafında şekillenmektedir. Yerel mahkeme, yargılama neticesinde kararını duruşmada taraflara açıklamış (tefhim etmiş) ancak kararın gerekçesini bu aşamada belirtmemiştir. Başvurucu şirket, kararın gerekçesini tam olarak bilmeden sadece açıklanan kısa karar üzerine süresi içinde istinaf kanun yoluna başvuru yapamamış, gerekçeli kararın kendisine ulaşması veya öğrenilmesi sonrasında başvurusunu gerçekleştirmiştir.

Ancak istinaf mercii, kanun yoluna başvuru süresinin ilk derece mahkemesi kararının tefhim tarihinden (duruşmada kısa kararın okunduğu tarihten) itibaren başlatılması gerektiğini belirterek başvurucu şirketin istinaf talebini süresinde yapılmadığı gerekçesiyle kesin olarak reddetmiştir. Bunun üzerine başvurucu şirket, kararın gerekçesi açıklanmadığı hâlde tefhimden başlatılan süre gözetilerek istinaf talebinin reddedilmesinin, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkını ihlal ettiğini ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu tür başvurularda temel olarak Anayasa m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı çerçevesinde değerlendirme yapmaktadır. Mahkemeye erişim hakkı, bir uyuşmazlığın mahkeme önüne taşınabilmesini ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteme hakkını ifade eder. Usul kurallarının, tarafların mahkemeye erişimini imkânsız kılacak veya aşırı derecede zorlaştıracak şekilde katı yorumlanması bu hakkın ihlaline yol açar.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına ve özellikle somut karara dayanak teşkil eden Rüstem Gül (B. No: 2021/26038) emsal kararına göre, mahkemeye erişim hakkının güvence altına alınabilmesi için kanun yollarına başvuru sürelerinin hesaplanmasında öngörülebilirlik ilkesi hayati bir öneme sahiptir. Bu bağlamda, gerekçesi açıklanmamış bir hükmün hukuken "tefhim edilmiş" (tam olarak bildirilmiş) sayılması mümkün değildir. Anayasal ilkelere göre, gerekçeli karar taraflara tebliğ veya tüm gerekçesiyle birlikte tefhim edilmeden kanun yoluna başvurma süresinin başlatılması hukuken kabul edilemez.

Bir mahkeme kararının gerekçesi, tarafların kararın nedenlerini anlaması ve bu nedenlere karşı bir üst yargı merciinde hangi hukuki argümanlarla itiraz edeceklerini belirlemeleri için elzemdir. Kısa kararla birlikte kararın gerekçesini öğrenemeyen taraftan, kısa kararın tefhiminden itibaren derhâl istinaf veya temyiz kanun yoluna başvurmasını beklemek, kişiye yerine getirilmesi son derece güç ve mantıksız bir ağır külfet yüklemek anlamına gelir. Kanun yolu merciinin, somut olayın şartlarında istinaf süresini, ilk derece mahkemesi kararının gerekçesini açıklamadan sadece sonucunu bildirdiği tefhim tarihinden itibaren başlatmasına ilişkin yorumu, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkeleriyle bağdaşmayan, son derece öngörülemez bir yorumdur. Bu tür bir yaklaşım, kişilerin usul kuralları vasıtasıyla hak aramalarını engellemekte olup, hedeflenen meşru amaçla orantısız bir müdahale teşkil etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucu şirketin iddialarını incelemiş ve yerel mahkeme ile istinaf merciinin usul kurallarını uygularken sergiledikleri yaklaşımın mahkemeye erişim hakkı üzerindeki etkilerini değerlendirmiştir. Yüksek Mahkeme, öncelikle somut başvuru ile aynı nitelikteki ihlal iddialarını daha önce derinlemesine incelediği ve ilkesel bazda çözüme kavuşturduğu Rüstem Gül kararındaki anayasal standartları hatırlatmıştır.

Somut olayda, ilk derece mahkemesi olan Gaziosmanpaşa 2. İcra Hukuk Mahkemesi kararını tefhim etmiş ancak bu tefhim sırasında kararın dayandığı hukuki ve maddi gerekçeleri açıklamamıştır. Başvurucu şirket, kararın neden kendi aleyhine sonuçlandığını bilmeden, salt verilen hüküm fıkrasına bakarak tatmin edici ve etkili bir istinaf dilekçesi hazırlama imkânından mahrum bırakılmıştır. Buna rağmen istinaf mercii, ilgili mevzuattaki süre sınırını katı bir lafzi yorumla ele almış ve sürenin tefhim tarihinden itibaren başlaması gerektiğine hükmederek başvuruyu süre yönünden reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesinin tespitlerine göre, karar gerekçesini bilmeyen başvurucudan kısa kararın tefhiminden itibaren istinaf kanun yoluna başvurmasını beklemenin başvurucuya katlanılması mümkün olmayan ağır bir külfet yüklediği açıktır. Kanun yolu merciinin bu yöndeki yorumu, taraflar açısından öngörülemez niteliktedir. Başvurucunun hak arama hürriyetini kullanırken katlanmak zorunda kaldığı bu usuli külfet, dava sürelerinin belirlenmesindeki hukuki istikrar ve usul ekonomisi gibi hedeflenen meşru amaçlarla orantısız bulunmuştur. Başvurucuya uygulanan bu katı şekilci yorum, istinaf hakkının özünü zedelemiş ve başvurucuyu adalete erişimden mahrum bırakmıştır.

Bu kapsamda Anayasa Mahkemesi, somut başvuruda önceki içtihatlarında açıklanan ilkelerden ve ulaşılan hukuki sonuçtan ayrılmayı gerektiren herhangi bir istisnai durum bulunmadığını tespit etmiştir. Müdahalenin ölçüsüz olduğu ve adil yargılanma hakkının temel taşlarından olan mahkemeye erişim güvencesinin açıkça ihlal edildiği kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.