Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Hanife Şahin | 2022/64955 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Gerekçeli karar, temel iddiaları karşılamak zorundadır.
• Emsal yargı kararları davanın sonucunu değiştirebilir.
• Esaslı itirazların tartışılmaması adil yargılanmayı zedeler.
• Mahkemeler kararlarında makul gerekçe sunmakla yükümlüdür.

Bu karar, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının kapsamını ve sınırlarını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin verdikleri kararlarda uyuşmazlığın sonucuna doğrudan etki edebilecek nitelikteki iddia ve itirazları mutlaka tartışması gerektiğini vurgulamıştır. Özellikle taraflarca sunulan ve uyuşmazlığın çözümü için emsal teşkil eden yargı kararlarının mahkemeler tarafından görmezden gelinmesi veya kararda hiç tartışılmaması, hakkaniyete uygun yargılanma ilkesini zedelemektedir. Bu durum, hukukun üstünlüğü ilkesinin tam anlamıyla hayata geçirilmesi ve mahkemelere olan güvenin sarsılmaması için büyük önem taşımaktadır. Bu yönüyle karar, mahkemelerin sadece şekli bir gerekçe sunmakla yetinemeyeceğini, iddiaların esasına inerek makul bir değerlendirme yapmaları gerektiğini göstermektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi açısından bu ihlal kararı, istinaf ve temyiz mercilerinin incelemelerinde kritik bir role sahiptir. Yargı makamları, aynı olgulara dayanan benzer uyuşmazlıklarda daha önce verdikleri kararlardan ayrıldıkları takdirde, bu ayrılışın hukuki sebeplerini ikna edici bir biçimde açıklamakla yükümlüdür. Aksi takdirde, hukuki belirlilik ve öngörülebilirlik ilkeleri zarar görecektir. Uygulamada, tarafların dosyaya sunduğu lehe olan emsal kararların dikkate alınmadan hüküm kurulması sık rastlanan bir durum olup, Anayasa Mahkemesinin bu kararı, mahkemelerin keyfiliğini önleme ve yargısal tutarlılığı sağlama noktasında güçlü bir içtihat niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucunun eşi, jandarma uzman çavuş olarak görev yapmaktayken kurumundan sağlam raporu alarak Afganistan'a geçici yurtdışı görevine gönderilmiştir. Ancak görev esnasında aniden rahatsızlanmış ve kısa bir süre sonra beyin iltihabı (ensefalit) teşhisiyle hayatını kaybetmiştir. Başvurucu, eşinin vefatının askerlik görevinin neden ve etkisiyle meydana geldiğini belirterek tarafına vazife malullüğü aylığı bağlanması için Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurmuştur. İdarenin bu talebi zımnen reddetmesi üzerine başvurucu tarafından iptal davası açılmıştır. İlk derece mahkemesi davayı kabul edip aylık bağlanmasına hükmetmiş, ancak istinaf mahkemesi rahatsızlığın doğrudan askerlik görevi nedeniyle oluştuğunun tıbben kanıtlanamadığı gerekçesiyle davanın reddine karar vermiştir. Uyuşmazlığın temel noktası, başvurucunun istinaf aşamasında dosyaya sunduğu benzer olaylardaki lehe emsal kararların istinaf mahkemesi tarafından hiç değerlendirilmemesi ve gerekçede dikkate alınmamasından kaynaklanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı karara bağlarken öncelikle Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bunun alt unsuru olan gerekçeli karar hakkına dayanmaktadır. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini temin etmeyi amaçlamaktadır.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyebilecek nitelikteki iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmaz. Yargılama makamlarınca gerçekleştirilen araştırma ve incelemeler neticesinde tespit edilen hususların, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerini temin edecek ve keyfi uygulamaların önüne geçecek şekilde somut olayın özelliği dikkate alınarak gerekçeli kararda açıkça ortaya konulması gerekmektedir.

Sadece şekli anlamda bir gerekçenin varlığı yeterli olmayıp, sunulan gerekçenin aynı zamanda makul olması da şarttır. Makul gerekçeden kastedilen; mahkemelerin dava konusu maddi olay ve olguların kanıtlanmasını, delillerin değerlendirilmesini, hukuk kurallarının yorumlanması ve uygulanmasını, uyuşmazlıkla ilgili vardığı sonucu, sonuca varmada kullandığı takdir yetkisinin sebeplerini tatminkar ve denetlenebilir bir biçimde ortaya koymasıdır. Kanun yolu incelemesi yapan merciin, uyuşmazlığın esası yönünden önem taşıyan meselelere ilişkin olarak, özellikle esasa etkili iddia ve itirazları karşılamadan karar vermesi, adil yargılanma hakkının ihlaline yol açmaktadır. Somut olayda 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu çerçevesindeki vazife malullüğü talebi de tamamen bu usuli güvenceler ve adil yargılanma ilkeleri ışığında değerlendirilmiştir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun iddialarını ve derece mahkemelerinin yargılama süreçlerini detaylı bir şekilde incelemiştir. Başvurucu, eşinin yurt dışı görevine gitmeden önce yapılan tıbbi muayene sonucunda sağlıklı olduğunun ve göreve katılabileceğinin açıkça tespit edildiğini, rahatsızlığın ise görevi sırasında ortaya çıktığını belirterek vazife malullüğü hükümlerinden yararlanması gerektiğini savunmuştur. İlk derece mahkemesi, alınan bilirkişi raporunda rahatsızlığın enfeksiyon kaynaklı olabileceğinin belirtilmesi ve görev öncesinde herhangi bir rahatsızlık bulunmamasını dikkate alarak davanın kabulüne karar vermiştir.

Ancak istinaf incelemesini yapan Bölge İdare Mahkemesi, aynı bilirkişi raporunu farklı yorumlayarak rahatsızlığın doğrudan askerlik görevinin içindeki ortam ve koşullardan kaynaklandığının tıbben kesin olarak ortaya konulamadığı gerekçesiyle mahkeme kararını kaldırmış ve davayı reddetmiştir. Bu aşamada Anayasa Mahkemesinin dikkat çektiği en kritik husus, başvurucunun istinaf aşamasında dosyaya sunduğu emsal yargı kararlarının akıbetidir. Başvurucu, istinaf mahkemesine ve Danıştaya ait, askerlik öncesi sağlıklı olup askerlik sırasında hastalanan kişilerin rahatsızlıklarının görevin neden ve etkisiyle oluştuğunu kabul eden kesinleşmiş emsal kararları dosyaya sunmuş ve İdarenin istinaf talebinin reddini talep etmiştir.

Anayasa Mahkemesi, Bölge İdare Mahkemesinin, başvurucunun sunduğu ve uyuşmazlığın esasına doğrudan etki edebilecek mahiyetteki bu emsal kararları hiç tartışmadığını, mahkemenin kendi dairesine ait benzer olaylardaki farklı kararlarından neden ayrıldığına dair hiçbir makul gerekçe sunmadığını tespit etmiştir. Sunulan yargı kararlarının başvuruya konu yargılamayla benzer mahiyette olduğu açıkça görülmesine rağmen, istinaf mahkemesinin bu esaslı iddialara yönelik tamamen sessiz kalması ve sadece bilirkişi raporunu salt kendi bakış açısıyla yorumlamakla yetinmesi anayasal güvencelere aykırı bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların dayanağı olan emsal yargı kararlarının tartışılmaması nedeniyle adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.