Anayasa Mahkemesi Burak Bayrak Kararı 2021/47581 B.

Anayasa Mahkemesi bu kararında, adil yargılanma hakkının en önemli güvencelerinden biri olan gerekçeli karar hakkının sınırlarını ve kapsamını bir kez daha net bir şekilde çizmiştir. Mahkeme, derece mahkemelerinin yargılama sürecinde ileri sürülen her türlü iddia ve savunmaya tek tek, ayrıntılı olarak yanıt vermek zorunda olmadığını, ancak davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanmasının anayasal bir zorunluluk olduğunu vurgulamıştır. Özellikle silahlı terör örgütü faaliyeti ve anayasal düzeni ortadan kaldırmaya teşebbüs gibi karmaşık, çok sanıklı ve yoğun delil içeren yargılamalarda, sanıkların eylemlerinin bireyselleştirilerek kamera kayıtları, iletişim tespitleri ve tanık beyanları gibi somut delillerle gerekçelendirilmesi hukuka uygun ve yeterli bulunmuştur.

Uygulamadaki önemi bakımından bu karar, kanun yolu incelemesi yapan istinaf ve temyiz mercilerinin, ilk derece mahkemesiyle aynı sonuca ulaşmaları hâlinde bu durumu aynı gerekçeye atıf yaparak kararlarına yansıtmalarının adil yargılanma hakkını zedelemeyeceğini göstermektedir. Ayrıca, Anayasa Mahkemesinin kendisini derece mahkemelerinin yerine koyarak doğrudan bir delil değerlendirmesi veya sübut incelemesi yapamayacağı yönündeki yerleşik ilkesi pekiştirilmiştir. Emsal niteliğindeki bu yaklaşım, yargılamanın hakkaniyetini zedeleyen bariz bir takdir hatası veya açık bir keyfîlik bulunmadığı sürece, derece mahkemelerinin mahkûmiyet gerekçelerine ve delil takdirlerine bireysel başvuru denetimi kapsamında müdahale edilmeyeceğini meslektaşlara ve kamuoyuna açıkça göstermektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 15 Temmuz 2016 tarihindeki askerî darbe teşebbüsü sırasında Hava Harp Akademisinde öğrenci subay (pilot üsteğmen) olarak görev yapmaktadır. Darbe girişimi gecesi "Çağrı Planı" kapsamında akademiye giden başvurucu, güvenlik kameralarına yansıyan görüntülere göre elinde silahla bina girişinde bulunmuş ve yasal güvenlik güçlerine karşı binayı savunan grup içerisinde yer almıştır.

Bu eylemleri nedeniyle hakkında ceza davası açılmış ve ağır ceza mahkemesi tarafından Anayasa'yı ihlal suçundan müebbet hapis cezasına çarptırılmıştır. Başvurucu yargılama aşamasında, olay gecesi herhangi bir cebir veya şiddet içeren eylemde bulunmadığını, darbe girişimine yönelik kimseden emir almadığını savunmuştur. Kanun yollarından da ret yanıtı alan başvurucu, bazı sanıkların beraat etmesine rağmen kendisi hakkında verilen mahkûmiyet kararının nedenlerinin yeterince açıklanmadığını, eylemlerinin suçu nasıl oluşturduğunun gerekçelendirilmediğini ve davanın sonucuna etkili savunmalarının derece mahkemelerince dikkate alınmadığını ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı, Anayasa'nın 141. maddesi ile birlikte değerlendirildiğinde, kişilerin adil bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve mahkeme kararlarının denetlenebilmesini amaçlamaktadır. Gerekçeli karar hakkı, yargılamada taraflarca ileri sürülen tüm iddialara ayrıntılı şekilde yanıt verilmesi gerektiği şeklinde anlaşılamaz. Ancak tarafların uyuşmazlığın sonucuna etkili nitelikteki esaslı iddia ve itirazlarının mahkemesince mutlaka ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanması zorunludur.

Derece mahkemeleri, somut olaydaki eylemleri 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 309 kapsamında yer alan "Anayasayı İhlal" suçu bağlamında değerlendirmiştir. Bu suç, cebir ve şiddet kullanarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın öngördüğü düzeni ortadan kaldırmaya veya bu düzen yerine başka bir düzen getirmeye veya bu düzenin fiilen uygulanmasını önlemeye teşebbüs etmeyi kapsar. Darbe teşebbüsü gibi senkronize ve eş zamanlı hareketlere dayalı karmaşık eylemlerde, suç organizasyonu içindeki kişilerin eylemlerinin iştirak veya yardım etme hükümleri çerçevesinde değerlendirilmesi, eylem üzerinde müşterek hâkimiyet kurup kurmadıklarının saptanması gerekmektedir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, kanun yolu incelemesi yapan merciin, yargılamayı yapan ilk derece mahkemesiyle aynı sonuca ulaşması durumunda, aynı gerekçeyi kullanması veya aynı karara atıf yapması kararın gerekçelendirilmiş olması bakımından yeterli kabul edilmektedir. Anayasa Mahkemesinin görevi, derece mahkemelerinin yerine geçerek doğrudan delil değerlendirmesi yapmak değildir. Yetkili mahkemelerin delilleri takdir etmesinde ve hukuk kurallarını uygulamasında bariz bir takdir hatası veya açık bir keyfîlik bulunmadığı sürece adil yargılanma hakkının ihlal edildiğinden söz edilemez.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvuruya konu ceza yargılaması dosyasını ve derece mahkemelerinin kararlarını incelediğinde, ilk derece mahkemesinin kararında başvurucunun eylemlerinin açık, şüpheye yer bırakmayacak ve detaylı bir şekilde tartışıldığını tespit etmiştir. Mahkemenin gerekçeli kararında, darbe kalkışması sırasında "Çağrı Planı" uygulamasıyla askerlerin akademiye çağrıldığı, başvurucunun bu hukuka aykırı çağrı üzerine silahlı ve resmî üniformalı olarak gece vakti birliğe geldiği vurgulanmıştır. Başvurucunun almış olduğu akademik eğitim ve üsteğmen rütbesi göz önüne alındığında, yaşanan yasa dışı hazırlık sürecini ve darbe girişimini idrak edememiş olmasının hayatın olağan akışına aykırı olduğu ifade edilmiştir.

Bunun yanı sıra, olay gecesine ait kamera kayıtları incelendiğinde, başvurucunun elinde silahla bina girişinde bulunduğu, binanın etrafını saran yasal güvenlik güçlerine karşı binayı savunduğu ve darbeci grubun talimatları doğrultusunda hareket ettiği derece mahkemelerince somut delillerle ortaya konulmuştur. Anayasa Mahkemesi, ilk derece mahkemesinin başvurucunun anayasal düzeni ortadan kaldırmaya yönelik eylemlere aktif olarak iştirak ettiği yönündeki değerlendirmesinin ilgili ve yeterli gerekçelere dayandığını saptamıştır.

Başvurucunun, yargılanan bazı sanıklar hakkında beraat kararı verilirken kendisinin mahkûm edildiği ve kararın çelişkili olduğu yönündeki iddiası da incelenmiştir. Mahkemenin, başvurucunun durumunu olay gecesi gerçekleşen somut kamera görüntüleri, mesajlaşma grupları ve fiilî hareketleri üzerinden bireyselleştirerek değerlendirdiği, bu farklı yaklaşımın tamamen dosya kapsamındaki delillere dayandığı ve yargılamanın hakkaniyetini zedeleyecek keyfî bir tutum içermediği görülmüştür. Kanun yolu incelemesi yapan istinaf ve temyiz mercilerinin de bu gerekçeleri uygun bulduğu, kararlarında bir eksiklik olmadığı ve başvurucunun itirazlarına üstü kapalı da olsa yanıt verildiği anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, davanın sonucuna etkili olabilecek iddiaların mahkemelerce ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılandığı tespitiyle gerekçeli karar hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.