Anayasa Mahkemesi Halil İbrahim Er Kararı 2023/95915 B.

Bu karar, idarenin sözleşmeli personelin sözleşmesini yenilememe veya feshetme yönündeki takdir yetkisinin sınırlarını ve yargı makamlarının bu işlemleri denetlerken sahip olduğu gerekçelendirme yükümlülüğünü net bir şekilde ortaya koyması bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, idarenin kamu yararı ve hizmet gerekleri doğrultusunda sahip olduğu takdir yetkisini kullanırken keyfî davranamayacağını ve kişinin iş sözleşmesinin yenilenmemesini gerektiren somut, objektif ve inandırıcı fiilî gerekçelerin yargı kararlarında açıkça tartışılması gerektiğini vurgulamıştır. Özellikle hakkında kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmayan ve derdest ceza yargılamaları devam eden bir personelin, salt bu yargılamalar öne sürülerek liyakatini ve güvenilirliğini yitirdiğinin kabul edilmesi, yeterli bir yargısal denetim olmaksızın adil yargılanma hakkını doğrudan zedelemektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, idari yargı mercilerinin idarenin fesih veya sözleşme yenilememe işlemlerini incelerken yalnızca şeklî ve soyut bir denetimle yetinemeyecekleri, memur ya da personelin şahsi eylemlerinin kurum düzenini veya hizmetin işleyişini somut düzeyde nasıl olumsuz etkilediğini açıkça gerekçelendirmeleri gerektiği sabittir. Uygulamada, idarelerin geniş takdir yetkisine sığınarak yeterli somut delil sunmadan tesis ettikleri benzer işlemlerin iptal davalarında, derece mahkemelerinden beklenen özenin altı kuvvetle çizilmiştir. Mahkemeler, davacının lehe olan iddialarını, beraat kararlarını ve sunulan delilleri yüzeysel atıflarla veya kalıplaşmış cümlelerle geçiştiremez; uyuşmazlığın esasına etki edecek tüm hususları derinlemesine irdeleyerek hakkaniyete uygun bir yargılama zeminini temin etmek zorundadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Şişli Belediyesi'nde sözleşmeli mimar olarak görev yapan başvurucu, görevi başında öldürülen bir belediye başkan yardımcısıyla ilgili yürütülen ceza soruşturması kapsamında birkaç gün gözaltına alınıp daha sonra serbest bırakılmıştır. Bu olayın ardından Şişli Belediyesi, kamu görevlisinin taşıması gereken güvenilirlik ve liyakat kriterlerini yitirdiği ile kendisinden yeterince verim alınamayacağı iddialarını gerekçe göstererek başvurucunun iş sözleşmesini yenilememiş ve görevine son vermiştir.

Başvurucu, bu feshin haksız olduğunu belirterek iptali ve mahrum kaldığı parasal haklarının yasal faiziyle birlikte ödenmesi talebiyle idari yargıda dava açmıştır. Yerel mahkeme işlemin iptaline karar verse de Danıştay'ın bozma kararı sonrası Bölge İdare Mahkemesi davanın reddine hükmetmiştir. Başvurucu, hakkındaki derdest ceza davalarının sözleşmenin yenilenmemesine hukuka aykırı şekilde gerekçe yapıldığını, bilahare bu davalardan beraat ettiğini, ancak lehe olan iddia ve itirazlarının derece mahkemelerince dikkate alınmadığını ve davanın sonucunu değiştirebilecek hususların kararda karşılanmadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın denetlenmesini amaçlayan gerekçeli karar hakkı güvencesini de bünyesinde barındırmaktadır. Nitekim Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasında bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılacağı emredici bir kural olarak ifade edilmiştir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyen iddia ve itirazlar hakkında delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi zorunludur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkıyla kesinlikle bağdaşmaz. Bir kararda tam olarak hangi unsurların bulunması gerektiği davanın niteliğine ve şartlarına bağlı olsa da muhakeme sırasında açık ve somut bir biçimde öne sürülen ve davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikte olan esaslı iddialara mahkemelerce makul bir gerekçe ile yanıt verilmesi gerekmektedir. Aksi bir tutumla mahkemenin, davanın sonucuna etkili olduğunu zımnen ya da açıkça kabul ettiği bir husus hakkında ilgili ve yeterli bir yanıt vermemesi doğrudan hak ihlaline neden olmaktadır.

İdare hukukunun temel prensiplerinden olan idarenin takdir yetkisi doktrini, daima kamu yararı ve hizmet gerekleri sınırları içinde kullanılmalıdır. Sözleşmeli personel çalıştırılmasında ve sözleşmelerin yenilenmesinde idareye esneklik sağlayan bir takdir alanı bırakılmış olsa da bu yetki asla mutlak, sınırsız ve keyfî değildir. İdare, kişinin hizmetine ihtiyaç duyulmadığını yahut personelin liyakat ve güvenilirliğini yitirdiğini somut, nesnel ve hukuken kabul edilebilir delillerle yargı mercileri önünde ortaya koymakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi tarafından yapılan incelemede, derece mahkemelerinin başvurucu hakkında tesis edilen sözleşme yenilememe işleminin hukuka uygunluğunu değerlendirirken sunduğu gerekçeler mercek altına alınmıştır. Bölge İdare Mahkemesi, idarenin sözleşmeli personel üzerinde takdir yetkisinin bulunduğunu ve başvurucu hakkında süregelen derdest ceza yargılamaları olması nedeniyle bu yetkinin hukuka uygun kullanıldığı sonucuna varmıştır. Ancak mahkeme kararında, bahsi geçen ceza yargılamalarına yalnızca soyut ve şeklî bir şekilde atıf yapılmış, yargılamalara konu olay ve olgular esastan derinlemesine irdelenmemiştir.

Derdest bir ceza yargılamasına sadece şeklen atıfta bulunulması Anayasa Mahkemesi tarafından yeterli görülmemektedir; söz konusu fiilin özelliği, ağırlığı, olayın meydana geliş şekli ve olaya özgü tüm koşulların idarenin sözleşme yenilememe hususundaki takdir yetkisine olan etkisinin mahkeme kararında açıkça ve somut bağlar kurularak ortaya konulması gerekmektedir. Yargılama makamlarının masumiyet karinesine riayet ederek, ceza dosyasındaki bilgi ve belgelerin idari işleme nasıl ve ne şekilde bir yansıması olduğunu, bu durumun idari hizmeti, kişinin görevdeki güvenilirliğini ve liyakatini tam olarak nasıl zedelediğini hukuki temellerle gerekçelendirmesi zaruridir. Somut olayda Bölge İdare Mahkemesi, ceza yargılamasında yer alan bilgi ve belgeleri incelememiş, başvurucu hakkında elde edilen verilerin sözleşmenin yenilenmemesini neden ve nasıl haklılaştırdığı hususunu kararında detaylı bir analize tabi tutmamıştır.

Başvurucunun sözleşmesinin yenilenmemesinin haksız olduğuna, isnat edilen suçlamalarla bir ilgisi bulunmadığına ve nitekim yürütülen ceza davalarından beraat ettiğine yönelik, davanın sonucuna esaslı etki edebilecek iddia ve itirazları yargılama mercilerince yeterli bir şekilde açıklığa kavuşturulmamıştır. Bu durum, başvurucunun haklılık arayışındaki temel iddialarının mahkeme önünde gerektiği gibi dinlenmediğini, hukuki dinlenilme hakkının zedelendiğini ve idarenin takdir yetkisinin yargısal denetiminde yüzeysel bir yaklaşım sergilendiğini göstermektedir. Tarafların iddia ve savunmalarının kararda mantıksal bir silsileyle karşılanmaması, bir bütün olarak yargılamanın hakkaniyetini bozucu niteliktedir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, derece mahkemesi kararlarında başvurucunun esasa etkili iddialarının karşılanmaması sebebiyle gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.