Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Geç ödenen maaşlara faiz işletilmemesi ihlaldir.
• Maaşın faizsiz ödenmesi aşırı külfet yükler.
• Mülkiyet hakkı ile kamu yararı dengelenmelidir.
• Gecikmiş ödemelerde enflasyon farkı gözetilmelidir.

Bu karar, kamu görevlilerinin görevden uzaklaştırılıp daha sonra görevlerine iade edilmeleri durumunda, geçmişe dönük olarak ödenen maaş ve özlük haklarına faiz işletilmemesinin mülkiyet hakkı bağlamında anayasal bir ihlal oluşturduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. İdare tarafından sonradan toplu olarak yapılan maaş ödemelerinin, aradan geçen zaman ve ülkede yaşanan enflasyonist etkiler dikkate alınmadan salt anapara üzerinden gerçekleştirilmesi, kamu görevlisinin mal varlığında zımni ve telafisi imkânsız bir eksilmeye yol açmaktadır. Anayasa Mahkemesi bu kararı ile, devletin geç ifa ettiği parasal edimlerde paranın alım gücündeki düşüşün telafi edilmesinin hukuki bir zorunluluk olduğuna işaret etmektedir. Kişilerin kendi iradeleri dışında gelişen ve idari işlemlerden kaynaklanan haksızlıkların bedelini ekonomik olarak ödememeleri gerektiği bu kararla bir kez daha güvence altına alınmıştır.

Uygulamadaki önemi bakımından bu karar, çeşitli idari veya adli soruşturmalar neticesinde görevinden uzaklaştırılıp sonrasında aklanarak göreve iade edilen on binlerce kamu çalışanının geriye dönük maaş alacaklarının hesaplanmasında çok güçlü bir emsal niteliği taşımaktadır. Derece mahkemelerinin ve idarelerin, geç ödenen aylıklara faiz veya enflasyon farkı yansıtılması taleplerini reddetme yönündeki katı ve daraltıcı tutumları bu anayasal içtihatla birlikte açıkça hukuka aykırı hâle gelmiştir. Benzer davalarda, idarenin haksız uzaklaştırma işlemi nedeniyle kişinin uğradığı ekonomik değer kaybının mutlak surette idare tarafından karşılanması gerektiği ilkesi yerleşik hâle gelmiş olup, idari yargı pratiğinde faiz taleplerinin kabulünü zorunlu kılan güçlü bir anayasal standart oluşturulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Bu uyuşmazlık, kamu görevlisi olarak çalışan başvurucu Şahabettin Girgin'in bir idari tasarruf neticesinde görevinden uzaklaştırılması ve yürütülen yasal süreçlerin ardından aklanarak görevine iade edilmesi sırasında yaşadığı ekonomik mağduriyetten ve maaş kayıplarından kaynaklanmaktadır. Başvurucu, haksız yere görevinden ayrı kaldığı söz konusu dönemde kendisine ödenmeyen maaş ve diğer parasal özlük haklarının, göreve iadesinin ardından kurum tarafından toplu olarak ödendiğini kabul etmektedir. Ancak idare tarafından sonradan yapılan bu toplu maaş ödemesine, aradan geçen süreye rağmen herhangi bir yasal faiz tahakkuk ettirilmemiştir. Başvurucu, paranın geç ödenmesi nedeniyle enflasyon ve ekonomik koşullar karşısında alım gücünde ciddi bir erime meydana geldiğini, alacağının değer kaybettiğini ve bu ekonomik kaybın faiz yoluyla idare tarafından karşılanmamasının hukuka aykırı olduğunu ileri sürerek Van 1. İş Mahkemesinde dava açmıştır. Derece mahkemesinde görülen bu davadan istediği sonucu alamayan ve faiz talebi reddedilen başvurucu, geciken maaş ödemesine faiz işletilmemesi sonucunda mal varlığında haksız bir azalma olduğu gerekçesiyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddiasını Anayasa Mahkemesine bireysel başvuru yoluyla taşımıştır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesinin önündeki uyuşmazlığı incelerken dayandığı en temel anayasal kural, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmü ile güvence altına alınan mülkiyet hakkıdır. Bu evrensel anayasal kurala göre, herkes mülkiyet ve miras haklarına sahiptir ve anılan haklar ancak kamu yararı amacıyla, yasama organı tarafından çıkarılacak bir kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkı, sadece fiziksel eşyalar üzerindeki mülkiyeti değil, aynı zamanda kişilerin haklı beklentiye dayalı mal varlığı değerlerini, kesinleşmiş yargı kararlarına bağlanan haklarını ve meşru alacaklarını da geniş bir yelpazede kapsamaktadır. Kamu görevlilerinin yürüttükleri hizmet karşılığında tahakkuk etmiş olan maaş ve ücret alacakları da hiç şüphesiz bu kapsamda anayasal bir mal varlığı değeri olarak görülmekte ve koruma altına alınmaktadır.

Yerleşik anayasa yargısı ve içtihat prensipleri gereğince, kamu makamlarının bireylere olan para borçlarını makul olmayan bir gecikme ile ödemeleri durumunda, geçen zaman içindeki enflasyon ve diğer olumsuz ekonomik koşullar nedeniyle paranın değerinde meydana gelen aşınmaların mülk sahibine yüklenmesi açıkça hukuka aykırıdır. Anayasa Mahkemesinin bu spesifik konudaki temel referans içtihatlarından biri olan yerleşik kararlarında da altı çizilerek vurgulandığı üzere, kişiye ait bir alacağın değer kaybına uğratılarak aylar veya yıllar sonra ödenmesi, idari müdahalenin ölçülülük ilkesini derinden zedelemektedir.

Doktrinde ve temel hukuk normlarında mülkiyet hakkına yapılan idari veya yargısal bir müdahalenin ölçülü kabul edilebilmesi için, idarenin ulaşmak istediği genel kamu yararı amacı ile bireyin temel anayasal haklarının korunması arasında mutlaka adil bir denge kurması gerektiği evrensel bir ilke olarak kabul edilir. Kamu görevlisinin hiçbir şahsi kusuru olmaksızın idari kararla görevinden uzak kaldığı döneme ait birikmiş maaşının yıllar sonra faizsiz olarak ödenmesi, enflasyonist bir ekonomide kişinin mal varlığında sadece nominal değil, reel olarak da ciddi bir azalmaya sebep olmaktadır. Devletin, bizzat kendi işleminden ve yargısal süreçlerin uzamasından kaynaklanan gecikmenin tüm ekonomik ve mali külfetini zayıf konumdaki vatandaşa yüklemesi, kişiye şahsi olarak aşırı ve olağan dışı bir yük yüklenmesi anlamına gelmektedir. Bu temel nedenlerle, idare tarafından geç ödenen maaş alacaklarına gecikme süresini adil bir şekilde karşılayacak oranda yasal faiz tahakkuk ettirilmesi, anayasal mülkiyet hakkının özünün korunması için vazgeçilmez bir gerekliliktir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun yargısal sürece taşıdığı iddialarını mülkiyet hakkı güvencesi kapsamında çok yönlü ve detaylı olarak incelemiş; somut olayın kendine özgü dinamiklerini Yüksek Mahkemenin yerleşik içtihatlarıyla karşılaştırmalı olarak titizlikle değerlendirmiştir. İhtilafa konu olayda, kamu görevlisi statüsünde bulunan başvurucunun idari bir tasarrufla görevinden geçici olarak uzaklaştırıldığı, soruşturma süreçleri sonrasında ise hakkındaki iddiaların veya şüphelerin yersiz olduğunun resmî olarak anlaşılarak eski görevine iade edildiği hukuken tartışmasız bir olgudur. İdare, kişinin haksız yere görevden uzak kaldığı söz konusu döneme ait birikmiş maaş alacaklarını başvurucuya toplu şekilde ödemişse de, bu iade işlemi aradan geçen uzun zamana rağmen tamamen faiz tahakkuk ettirilmeksizin gerçekleştirilmiştir.

Yüksek Mahkeme, bu tür idari uyuşmazlıklarda temel emsal ilke niteliği taşıyan ve aynı konuyu irdeleyen yerleşik kararlarına doğrudan atıf yaparak kararını temellendirmiştir. Anılan emsal kararlarda belirlenen anayasal ilkelere göre, devletin ve idari kurumların geç ifa ettiği maaş ve özlük hakkı ödemelerinde faiz verilmemesi, geçen zaman zarfında paranın alım gücündeki belirgin düşüş nedeniyle alacaklı lehine telafi edilemez bir reel değer kaybına yol açmaktadır. Somut olayda da başvurucuya ait geçmiş dönem aylıklarının faizsiz olarak ödenmesinin, idarenin tamamen kendi haksız ve hatalı işleyişinden kaynaklanan bir gecikmenin yıkıcı ekonomik maliyetini başvurucunun sırtına yüklediği net bir biçimde tespit edilmiştir. Kişinin kendi iradesi dışında gelişen bir süreçte maaşından mahrum kalması ve bunun telafisinin de eksik yapılması hakkaniyetle bağdaşmamaktadır.

Bireysel başvuru dosyası üzerinden yapılan detaylı hukuki değerlendirmeler neticesinde, başvurucuya geçmiş aylıklarının enflasyon ve faiz unsurları göz ardı edilerek sonradan ödenmesinin, başvurucu üzerinde şahsi olarak katlanılamayacak, aşırı ve olağan dışı bir ekonomik külfet oluşturduğu kesin kanaatine varılmıştır. Yüksek Mahkeme, mülkiyet hakkının etkin bir şekilde korunması ilkesi ile idarenin mali disiplini sağlama gibi güttüğü kamu yararı amacı arasında mutlaka bulunması gereken adil dengenin, başvurucu aleyhine açık ve orantısız bir biçimde bozulduğunu saptamıştır. Kararda açıklanan anayasal ilkeler ve somut olayın kendine has koşulları bir bütün olarak ele alındığında, yerel mahkemelerin faiz talebini reddetmesinde hukuki bir isabet bulunmadığı ve bu durumun mülkiyet hakkının ihlaline vücut verdiği kanaatine ulaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, görevine iade edilen kamu görevlisine geçmiş aylıklarının faizsiz ödenmesi sebebiyle mülkiyet hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla dosyanın Van 1. İş Mahkemesine gönderilmesine hükmederek başvuruyu kabul etmiştir.