Karar Bülteni

Anayasa Mahkemesi | Tüm Bel. Yer. Yön. Hiz. Sendikası | 2019/39042 BN.

KARARIN KÜNYESİ

• Farklı aidat uygulamaları nesnel sebeplere dayanmalıdır.
• Mahkemeler farklı muamelenin orantılılığını mutlaka tartışmalıdır.
• Salt eşitsizlik gerekçesiyle aidat kesintisi iptal edilemez.
• Sosyal denge tazminatı kesintisi sendikal hakkın gereğidir.

Bu karar, kamu görevlileri sendikacılığında imzalanan sosyal denge sözleşmelerinin ve bu sözleşmeler kapsamında sendika üyesi olmayanlardan kesilen dayanışma aidatlarının hukuki niteliğini netleştirmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, toplu sözleşmeye taraf olan sendika ile diğer kamu görevlileri arasında aidat miktarı yönünden oluşturulan farklılığın, tek başına ve peşinen bir ayrımcılık veya eşitsizlik olarak değerlendirilemeyeceğine açıkça hükmetmiştir. Karar, sendikacılık faaliyetlerini ve örgütlenmeyi teşvik etme meşru amacının idari yargı mercilerince mutlaka derinlemesine tartışılması gerektiğini ortaya koymaktadır.

Emsal nitelikteki bu yüksek mahkeme içtihadı, idare mahkemelerinin sendikal haklara müdahale niteliği taşıyan iptal kararlarında çok daha detaylı bir eşitlik ilkesi testi yapmalarını zorunlu kılmaktadır. Uygulamada, sosyal denge tazminatından yararlanma koşullarının salt şeklî bir eşitlik anlayışıyla reddedilmesi, sendikaların yetki ve fonksiyonlarını ciddi şekilde zayıflatmaktaydı. Bu ihlal kararı ile birlikte, sendikal örgütlenmeyi destekleyen nesnel ve makul sebeplerin varlığı hâlinde farklı aidat uygulamalarının hukuka uygun bulunabileceği yönünde güçlü bir yargısal standart getirilmiştir. Kamu işvereni ile yapılan ve mali haklar doğuran sözleşmelerin, sendikal güvenceler ekseninde nasıl yorumlanması gerektiğine dair mahkemelere rehberlik edecek çok temel bir yol haritası çizilmiş durumdadır. Yargı makamlarının, salt şekilci yaklaşımlar yerine demokratik toplum düzeninin sendikal haklara verdiği değeri içselleştirmesi gerektiği bir kez daha kanıtlanmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Tüm Belediye ve Yerel Yönetim Hizmetleri Emekçileri Sendikası, yetkili sendika sıfatıyla bir belediye ile sosyal denge sözleşmesi imzalamıştır. Bu sözleşmede, sendikaya üye olmayan diğer memurların da sosyal denge tazminatından yararlanabilmesi için daha yüksek oranda bir dayanışma aidatı ödemeleri gerektiği kararlaştırılmıştır. Ancak sözleşmeye taraf olmayan başka bir sendika, bu kesinti uygulamasının iptali için idari yargıda dava açmış ve idare mahkemesi, farklı aidat oranlarının aynı kadrodaki memurlar arasında eşitsizlik yarattığı gerekçesiyle söz konusu düzenlemeyi iptal etmiştir. Bu iptal kararının kesinleşmesi üzerine belediye, sosyal denge tazminatı kesintisi yapmayı tamamen durdurmuştur. Başvurucu sendika, belediyenin kesintiyi durdurma işlemine itiraz etmiş ve kendi iptal davasını açmıştır. Mahkemelerin bu davayı da önceki iptal kararına dayanarak reddetmesi üzerine, sendika haklarının zedelendiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunulmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkı ve Anayasa'nın 10. maddesinde düzenlenen eşitlik ilkesi çerçevesinde ele alarak değerlendirmiştir.

Kamu görevlileri sendikacılığında sosyal denge sözleşmelerinin akdedilmesi ve bu çerçevedeki aidat kesintileri, 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu kapsamında şekillenmektedir. Anayasa Mahkemesi, yetkili sendikaya üye olanlar ile olmayanlar arasında sosyal denge tazminatından yararlandırılma koşulları bağlamında ilk bakışta anlaşılabilecek bir farklı muamele yapıldığını tespit etmiştir.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, eşitlik ilkesi yönünden bir ihlalin varlığından söz edilebilmesi için aynı durumdaki kişilere farklı muamele yapılması yargısal denetim için tek başına yeterli bir zemin sunmaz; idare ve mahkemeler tarafından bu farklı muamelenin nesnel ve haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığının incelenmesi yasal bir zorunluluktur. Sendika hakkı bağlamında, toplu sözleşmenin tarafı olan sendikaya üye olmayanlara getirilen farklı aidat yükümlülüklerinin, sendikalaşmayı teşvik etme veya sendikal faaliyetlerin finansmanına katkı sağlama gibi nesnel ve meşru bir amaca hizmet edip etmediği mutlaka sorgulanmalıdır. Şayet idarece böyle haklı bir sebep bulunuyorsa, bu kez de sendika üyesi olmayan memura yüklenen mali külfetin, kendisine sağlanan sosyal denge tazminatı menfaati ile makul bir orantı içinde olup olmadığına bakılmalıdır.

Doktrin ve Anayasa Mahkemesinin yargısal içtihatları ışığında, idari yargı mercilerinin temel haklara müdahale niteliği taşıyan davalarda sadece yüzeysel bir kanunilik ve şeklî eşitlik denetimi yapması kesinlikle yeterli görülmemektedir. Mahkemeler, Anayasa'nın temel haklara ilişkin güvencelerini, özellikle ayrımcılık yasağı ve sendikal hakların korunması ilkelerini, derinlemesine bir ölçülülük ve haklı neden testi uygulayarak kararlarına yansıtmakla mükelleftir. Bu çerçevede yetkili sendikanın yoğun çabalarla elde ettiği ekonomik kazanımların korunması ve sendikal faaliyetlerin teşvik edilmesi, demokratik toplum düzeninin işleyişi açısından güvence altındadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda derece mahkemelerinin başvuruya konu uyuşmazlığı karara bağlarken sendika hakkının Anayasal düzeyde gerektirdiği özenli ve yeterli yargısal incelemeyi yapmadıklarını çok net bir biçimde tespit etmiştir. İdare mahkemeleri, sosyal denge sözleşmesi kapsamında üye olmayanlardan farklı oranlarda dayanışma aidatı alınmasının doğrudan ve salt bir eşitsizliğe yol açacağını belirtmekle yetinmiş, bu uygulamanın temelinde yatan hukuki amaçları, meşru hedefleri ve sendikal güvencelerin getirdiği hukuki dengeleri hiçbir şekilde tartışma konusu yapmamıştır.

Yüksek Mahkemenin önceki yerleşik emsal kararlarında da vurgulandığı üzere, en çok üyeye sahip olan ve meşakkatli süreçler sonucunda sözleşmeyi imzalayan yetkili sendika üyeleri ile bu çabaya katılmayan ancak imkânlardan yararlanmak isteyen sendikaya üye olmayan kamu görevlileri arasında aidat kesintisi yönünden farklı bir muamele yaratıldığı açıktır. Ancak derece mahkemeleri, bu farklı uygulamanın sendikalaşmayı güçlü bir şekilde teşvik etme gibi haklı ve nesnel bir sebebe dayanıp dayanmadığını mahkeme kararlarında araştırmamış, sendika üyesi olmayan memurlara yüklenen aidat külfetinin sözleşmeden elde edilen yüksek ekonomik menfaatlerle ölçülü olup olmadığını değerlendirmemiştir.

Sendikanın taraf olmadığı ancak haklarının doğrudan zedelendiği ilk iptal davasında yapılan bu eksik, sığ ve şekilci eşitlik ilkesi incelemesi, başvurucu sendikanın bizzat belediyenin kesintiyi durdurma işlemine karşı açtığı asıl davada da mahkemelerce aynen kopyalanarak hükme esas alınmıştır. Sonuç itibarıyla, başvurucu sendikanın tarafı olduğu toplu sözleşme kapsamında sosyal denge aidatı kesintisi yapılamayacağına hükmedilirken, mahkeme kararlarının Anayasa'nın eşitlik ilkesine ve sendikal güvencelere uygun, ilgili ve yeterli bir yargısal gerekçe içermediği açıkça ortaya konulmuştur. Yargı mercilerinin eksik incelemeye ve hatalı yorumlara dayanan yaklaşımı, sendikanın yasal kazanımlarını ve örgütlenme özgürlüğünü doğrudan ihlal etmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.