Anayasa Mahkemesi Belediye ve Özel İdare Sendikası Kararı 2022/19008 B.

Bu karar, kamu sendikacılığı alanında imzalanan sosyal denge sözleşmelerine ilişkin yargısal müdahalelerin sınırlarını netleştirmesi bakımından büyük bir hukuki öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, yetkili sendikanın taraf olduğu toplu sözleşmede yer alan ve sendika üyesi olmayanlardan daha yüksek oranda aidat alınmasını öngören kuralın, yerel mahkemelerce yeterli bir anayasal tartışma yürütülmeden doğrudan iptal edilemeyeceğini vurgulamıştır. Mahkemelerin, uygulanan bu farklı muamelenin eşitlik ilkesini zedeleyip zedelemediğini incelerken, orantılılık ve haklı neden testlerini mutlaka uygulaması gerektiği hüküm altına alınmıştır.

Kararın uygulamadaki emsal etkisi, iş mahkemelerinin toplu iş sözleşmelerine müdahale yetkisinin sınırlarını belirlemesinde kendini göstermektedir. Benzer davalarda artık mahkemeler, sendikalı olanlarla olmayanlar arasındaki aidat farklılıklarını incelerken, uygulamanın sendikalaşmayı teşvik etme meşru amacını taşıyıp taşımadığını detaylıca değerlendirmek zorundadır. Bu içtihat, sendikaların toplu pazarlık masasında elde ettiği kazanımların ve sözleşme özerkliğinin idari veya yargısal yollarla keyfî olarak sınırlandırılmasının önüne geçerek, sendikal örgütlenmeyi hukuken daha güçlü bir koruma kalkanı altına almaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu olan yetkili sendika ile kamu işvereni arasında imzalanan sosyal denge sözleşmesinde, sendika üyesi olmayan memurların bu tazminattan faydalanabilmesi için memur taban aylığının iki katı kadar aidat ödemesi gerektiği kurala bağlanmıştır. Sendikaya üye olmayan bir kamu çalışanı, kendisinden sosyal denge sözleşmesi aidatı adı altında yapılan bu yüksek kesintilerin haksız olduğunu ileri sürerek paranın iadesi talebiyle iş mahkemesinde dava açmıştır. Yerel mahkeme, ilgili mevzuatın sendikaya böyle bir aidat kesintisi için yetki vermediğini belirterek çalışandan kesilen aidatın iadesine hükmetmiştir. Yetkili sendika ise mahkemenin bu iptal kararının kendi sendikal haklarına ve sözleşme serbestisine haksız bir müdahale olduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkı ve ayrımcılık yasağı ilkelerine dayanmıştır. Mahkeme, 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu ile 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu çerçevesinde şekillenen toplu sözleşme hakkının, sendikaların üyelerinin hak ve çıkarlarını koruma işlevini yerine getirebilmesi için hayati öneme sahip olduğunu vurgulamıştır.

Olayın temel hukuki tartışma noktası, sendika üyesi olanlar ile olmayanlar arasında farklı aidat oranları uygulanmasının ayrımcılık yasağını ihlal edip etmediği meselesidir. Yüksek Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, aynı durumdaki kişiler arasında farklı muamele yapıldığında, bu farklılığın nesnel ve makul bir sebebe dayanıp dayanmadığı titizlikle incelenmelidir. Sendikalaşmayı teşvik etmek amacıyla yetkili sendikaya üye olmayanlara daha yüksek oranda sosyal denge aidatı yüklenmesi, kendi başına doğrudan bir hak ihlali oluşturmaz. Ancak yaratılan bu farklılığın haklı ve nesnel bir sebebe dayanması, aynı zamanda uygulanan farklı muamelenin orantılılık ilkesine uygun olması şarttır.

Derece mahkemelerinin bu tür sendikal uyuşmazlıkları çözerken, salt farklı oranlarda aidat kesilmesini doğrudan hukuka aykırı bulup iptal kararı vermesi yeterli değildir. Mahkemenin, bu kuralın sendikaya üye olmayanlara yüklediği külfetin sendikal teşvik amacı karşısında orantılı olup olmadığını derinlemesine tartışması gerekmektedir. Gerekli anayasal inceleme yapılmadan sendikanın sözleşme serbestisine ve pazarlık hakkına yargısal müdahalede bulunulması, temel sendikal hakların zedelenmesi anlamına gelmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, yerel mahkemenin başvuru konusu olayda verdiği kararı Anayasa'nın eşitlik ilkesi ve sendika hakkı bağlamında değerlendirmiştir. Somut olayda, en çok üyeye sahip yetkili sendikanın üyesi olanlarla olmayanlar arasında sosyal denge tazminatından yararlandırma şartları bakımından bir farklı muamele yaratıldığı açıktır.

Yüksek Mahkeme, iş mahkemesinin bu farklı muamelenin nesnel ve haklı bir sebebe dayanıp dayanmadığına dair hiçbir inceleme yapmadığını tespit etmiştir. Yerel mahkeme, sadece ilgili kanunların bu yönde açık bir düzenleme içermediği gerekçesiyle sendikaya üye olmayanlardan daha yüksek aidat alınmasını doğrudan hukuka aykırı bulmuş ve kesintinin iadesine hükmetmiştir. Oysa anayasal denetim ilkelerine göre, yargı mercilerinin bu farklılığın sendikalaşmayı teşvik amacı gibi meşru bir nedene dayanıp dayanmadığını ve eğer dayanıyorsa üye olmayan çalışana yüklenen mali külfetin orantılı olup olmadığını açıkça tartışması yasal bir zorunluluktur.

Yerel mahkeme tarafından, ayrımcılık yasağı ve orantılılık ilkeleri kapsamında hiçbir derinlemesine tartışma yürütülmeden, sırf farklı aidat kesildiği için sözleşme hükmünün geçersiz sayılarak aidatın iadesine karar verilmesi, sendika hakkına yönelik yargısal incelemenin oldukça eksik kaldığını göstermiştir. Mahkemenin başvurucu sendikanın tarafı olduğu toplu sözleşme kapsamında sosyal denge aidatı kesintisi yapılamayacağı sonucuna ulaşırken, sendika hakkının gerektirdiği düzeyde yeterli bir yargısal inceleme yapmadığı ve ilgili, yeterli bir gerekçe ortaya koymadığı açıkça anlaşılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, yerel mahkemenin eksik yargısal inceleme ve yetersiz gerekçeyle verdiği karar nedeniyle Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edildiğine ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla kararın yeniden yargılama yapılmak üzere yerel mahkemeye gönderilmesine karar vermiştir.