Anayasa Mahkemesi Önder Soylo Kararı 2021/4654 B.

Bu karar, kamu görevlilerinin haksız ve hukuka aykırı idari işlemler nedeniyle uğradıkları manevi zararların tazmini noktasında idari yargı mercilerinin yaklaşımına dair son derece kritik bir standart getirmektedir. Anayasa Mahkemesi, idari işlemin yargı kararıyla hukuka aykırı bulunarak iptal edilmesinin ardından açılan tam yargı davalarında, mahkemelerin yalnızca genel geçer ifadelerle ret kararı vermesini etkili başvuru hakkının ihlali olarak nitelendirmiştir. Özel hayata ve aile hayatına ağır etkileri olan hukuka aykırı tasarruflar karşısında, idarenin takdir yetkisine sığınılarak tazminat taleplerinin reddedilmesi hukuken kabul edilemez bulunmuştur.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi oldukça güçlü olacaktır. Zira kumpas, iftira veya gerçek dışı belgelere dayanılarak görevden uzaklaştırılan veya sözleşmesi yenilenmeyen kamu personeli, idari işlemi iptal ettirdikten sonra manevi zararlarının giderilmesini de haklı olarak talep etmektedir. Karar, derece mahkemelerine, bireylerin yaşadığı somut mağduriyetleri, mesleki itibar zedelenmesini ve psikolojik yıpranmayı derinlemesine inceleme ve adil bir giderim sağlama yükümlülüğü yüklemektedir. Kategorik ret yaklaşımlarının temel hakların özünü zedeleyeceği bu içtihatla net bir biçimde ortaya konulmuştur.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, Hava Kuvvetleri Komutanlığında sözleşmeli astsubay olarak görev yapmaktayken, 2012 yılında asılsız bir ihbar mektubu gerekçe gösterilerek sözleşmesi yenilenmemiş ve ordudan ilişiği kesilmiştir. Yıllar sonra bu ihbarın belli bir terör örgütü yapılanması üyeleri tarafından tasfiye amacıyla kurgulandığı mahkeme kararıyla ortaya çıkmış ve sözleşmenin yenilenmemesi işlemi iptal edilerek başvurucunun özlük hakları iade edilmiştir.

Bu süreçte mesleki itibarı zedelenen, özel ve aile hayatı olumsuz etkilenen başvurucu, yaşadığı manevi yıkımın telafisi amacıyla manevi tazminat davası açmıştır. İlk derece mahkemesi tazminat ödenmesine karar verse de, istinaf mahkemesi idarenin takdir yetkisi bulunduğu ve her iptal kararının tazminat gerektirmeyeceği gerekçesiyle davayı reddetmiştir. Uyuşmazlık, asılsız iddialarla meslekten uzaklaştırılan kişinin yaşadığı manevi zararın mahkemelerce giderilmemesinin hak ihlali yaratıp yaratmadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi incelemesini, Anayasa m.20 kapsamında güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı ile Anayasa m.40 kapsamında düzenlenen etkili başvuru hakkı çerçevesinde yapmıştır. Etkili başvuru hakkı, kişinin ihlal iddialarını inceletebileceği, ihlali önlemeye veya sonuçlarını ortadan kaldırmaya, bir başka ifadeyle yeterli giderim sağlamaya elverişli idari ve yargısal yollara erişim imkânını ifade etmektedir.

Devletin, kişilerin özel hayatına müdahale etmeme yönündeki negatif yükümlülüğünün yanı sıra, bu hakkın etkili biçimde korunmasını sağlayacak pozitif yükümlülükleri de bulunmaktadır. Kamu görevlilerinin sözleşmelerinin yenilenmemesi veya görev yerlerinin değiştirilmesi gibi konularda idarenin geniş bir takdir yetkisi bulunsa da, bu yetki sınırsız değildir. Müdahalenin haklı kabul edilebilmesi için zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılaması, orantılı olması ve kamu makamlarınca ilgili ve yeterli gerekçelerle desteklenmesi gerekmektedir.

Tam yargı davalarında yargı mercilerinin, başvurucuların ihlal iddialarını makul derecede dikkatli ve özenli şekilde incelemesi anayasal bir zorunluluktur. Hukuka aykırılığı yargı kararıyla sabit olan bir idari işlem neticesinde kişinin mesleki itibarının ve özel hayatının zarar gördüğü durumlarda, mahkemelerin salt "idarenin takdir yetkisi" veya "ağır hizmet kusuru bulunmadığı" gibi genel geçer ve soyut gerekçelerle tazminat taleplerini reddetmesi, etkili başvuru hakkının özünü zedeler. Hukuk sisteminin, mağdurun doğan manevi zararlarını giderecek pratik ve işleyen bir telafi mekanizması sunması temel bir hukuk kuralıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Başvurucunun sözleşmesinin yenilenmemesi işleminin, örgüt mensuplarınca hazırlanan asılsız ve hileli bir ihbar mektubuna dayandığı, idarenin hile ile yanıltıldığı ve işlemin hukuka aykırı olduğu idari yargı kararıyla kesin olarak tespit edilmiştir. Bu tespitin ardından başvurucu, yaşadığı uzun ve yıpratıcı süreçten kaynaklanan manevi zararlarının giderilmesi için tam yargı davası açmıştır. Ancak istinaf mahkemesi, işlemin iptal edilmesinin doğrudan tazmin sorumluluğu doğurmayacağı ve idarenin takdir yetkisi bulunduğu gibi genel gerekçelerle manevi tazminat talebini reddetmiştir.

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun mesleki itibarının zarar gördüğüne ve ciddi manevi elem yaşadığına dair açık iddialarının bulunduğuna dikkat çekmiştir. Hukuka aykırılığı kesinleşen bir işlem nedeniyle başvurucunun özel ve aile hayatının olumsuz etkilendiği ortadayken, yargı mercilerinin başvurucunun somut iddialarını irdelememesi ve yaşadığı sürecin tazmin gerektirip gerektirmediğini somut koşullar ışığında tartışmaması ciddi bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir.

İstinaf mahkemesinin bu kategorik ve soyut yaklaşımı, idarenin haksız işlemleri nedeniyle ortaya çıkan manevi zararların tazmin edilmesini neredeyse imkânsız hâle getirecek niteliktedir. Yargılamayı yürüten makamlar, hukuka aykırı işlem sebebiyle mağdur edilen başvurucuya, ihlalin sonuçlarını ortadan kaldıracak ve yeterli giderim sağlayacak uygun bir telafi şansı sunamamıştır. Bu durum, tam yargı davası müessesesinin pratikte etkisizleşmesine ve başvurucunun doğan zararlarının giderilmemesine yol açmıştır. Etkili başvuru hakkının en temel gereği olan zararın makul bir tazminatla onarılması yükümlülüğü yerine getirilmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.