Anayasa Mahkemesi Kadir Çıtak Kararı 2021/23590 B.

Bu karar, ceza yargılamalarında sanıklar tarafından ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmaların, derece mahkemeleri tarafından dikkate alınmasının ve makul bir gerekçeyle karşılanmasının anayasal bir zorunluluk olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Mahkemelerin sadece şeklî bir gerekçe yazarak veya genel ifadelerle sanığın argümanlarını görmezden gelerek mahkûmiyet hükmü kurması, adil yargılanma hakkının en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkının özünü zedelemektedir.

Anayasa Mahkemesi bu tespitiyle, yargı mercilerine uyuşmazlığın maddi ve hukuki boyutunu eksiksiz bir şekilde irdeleme yükümlülüğü yüklemektedir. Sanığın kastının bulunmadığına veya eylemin hata sonucu gerçekleştiğine dair sunduğu somut savunmaların soyut ve kalıplaşmış ifadelerle reddedilmesi hukuka aykırı bulunmuştur.

Benzer ceza davaları ve idari soruşturmalar açısından bu karar, mahkemelerin ve kanun yolu mercilerinin savunma makamının argümanlarına neden itibar etmediklerini detaylı ve ikna edici bir biçimde açıklamak zorunda olduklarını hatırlatan güçlü bir emsal niteliğindedir. Bu yönüyle karar, yargılamanın şeffaflığını ve adalete olan güveni pekiştiren, mahkemelerin keyfîlikten uzak durması gerektiğini vurgulayan önemli bir içtihattır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Siverek ilçesinde bir ilkokulda öğretmen ve müdür vekili olarak görev yapan başvurucu Kadir Çıtak hakkında, babalık izninde olduğu günlerde okula gitmediği hâlde ek ders defterlerini doldurarak haksız kazanç elde ettiği iddiasıyla şikâyette bulunulmuş ve kamu davası açılmıştır. Başvurucu, izinden döndükten sonra defterleri topluca doldururken hata yaptığını, durumu fark edince ilgili kısımların üzerini çizerek düzelttiğini, ek ders ödemelerinin zaten bu fiziksel defterlere göre değil dijital sistem üzerinden yapıldığını ve oluşan kurum zararını karşıladığını belirterek suçsuz olduğunu savunmuştur. Ancak Siverek Ağır Ceza Mahkemesi başvurucuyu resmî belgede sahtecilik suçundan hapis cezasına çarptırmış, Bölge Adliye Mahkemesi de bu kararı onayarak kesinleştirmiştir. Başvurucu, eylemi kasten yapmadığına ve sistemin işleyişine dair davanın seyrini değiştirecek temel savunmalarının mahkemelerce dikkate alınmadığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m.36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın en önemli unsurlarından biri olan gerekçeli karar hakkı üzerinde durmuştur. Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrası, bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli olarak yazılmasını zorunlu kılmaktadır.

Gerekçeli karar hakkı, mahkemelerin uyuşmazlığın temel maddi ve hukuki sorunlarını incelemesini, taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu etkileyebilecek iddia ve savunmalara makul ve tatmin edici yanıtlar vermesini gerektirir. Mahkemeler her türlü iddiaya ayrıntılı cevap vermek zorunda olmasalar da, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı itirazların kararda mutlaka tartışılması şarttır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, yargılama makamlarınca gerçekleştirilen incelemeler neticesinde varılan sonuçların, hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerini temin edecek ve keyfî uygulamaların önüne geçecek şekilde ortaya konulması gerekir. Bu bağlamda, istinaf veya temyiz gibi kanun yolu mercilerinin de, ilk derece mahkemelerince karşılanmayan esaslı iddiaları değerlendirmemesi ve sadece ilk karara atıf yaparak veya genelgeçer ifadelerle başvuruyu reddetmesi, gerekçeli karar hakkının ihlali sonucunu doğurur. Ceza muhakemesinde şeklî anlamda bir gerekçenin varlığı yeterli kabul edilmez; gerekçenin maddi gerçeği aydınlatma amacı taşıyan ve tarafların savunmalarını mantıksal bir silsile içinde ele alan makul bir yapıda olması hukuki bir zorunluluktur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun yargılanma sürecini ve derece mahkemelerinin kararlarını incelediğinde, davanın sonucunu doğrudan etkileyecek mahiyetteki savunmaların cevapsız bırakıldığını tespit etmiştir. İlk derece mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi, başvurucunun okula gitmediği hâlde ek ders defterlerini imzalayarak sahtecilik suçunu işlediğini kabul etmiş; savunmasını ise yalnızca "hayatın olağan akışına aykırı" olduğu gerekçesiyle reddetmiştir.

Oysa başvurucu yargılamanın tüm aşamalarında defterleri kasten gerçeğe aykırı doldurmadığını, babalık izni dönüşü biriken kayıtları topluca işlerken sehven hata yaptığını, hatayı fark ettiğinde ilgili kısımların üzerini çizdiğini ve tutanak tuttuğunu savunmuştur. Bununla birlikte, asıl önemli savunması olarak, ek ders ödemelerinin fiziksel sınıf defterlerine göre değil, Kamu Bilişim Sistemi (KBS) üzerinden yapılan dijital girişlere göre belirlendiğini, dolayısıyla sınıf defterlerinin bu ödemeler açısından doğrudan bir bağlayıcılığının olmadığını ifade etmiştir.

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun suç kastının bulunmadığına ve eylemin bir hatadan ibaret olduğuna yönelik bu somut, ayrıntılı ve teknik savunmalarının yargı mercilerince ilgili ve yeterli bir biçimde tartışılmadığına dikkat çekmiştir. Ek ders ücretlerinin tahakkuk sürecine ve defterlerin hukuki niteliğine ilişkin iddialar, suçun unsurlarının oluşup oluşmadığının tespiti açısından kritik bir öneme sahiptir. Mahkemelerin, başvurucunun bu açık ve ayrı yanıt verilmesini gerektiren esaslı argümanlarını makul bir gerekçe ile karşılamadan mahkûmiyet hükmü kurması, yargılamanın adilliğini zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı savunmaların mahkemelerce karşılanmamış olması nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde başvuruyu kabul etmiştir.