Anayasa Mahkemesi Erhan Taşkan Kararı 2021/39282 B.

Bu karar, idari yargı mercilerinin özellikle terör örgütü iltisakı iddialarına dayalı idari işlemleri denetlerken, ceza yargılamasında elde edilen verileri ve ulaşılan sonuçları nasıl değerlendirmesi gerektiği hususunda kritik bir öneme sahiptir. Karar, kanun yolu aşamasında ortaya çıkan ve davanın seyrini değiştirebilecek nitelikteki yeni olguların, istinaf veya temyiz mercileri tarafından matbu ifadelerle ve yüzeysel şablonlarla geçiştirilemeyeceğini açıkça ortaya koymaktadır. İdari yaptırımların yargısal denetiminde iddia ve savunmaların hukuki bir zeminde, maddi vakıalarla ilişkilendirilerek tartışılması gerektiği vurgulanmıştır.

Anayasa Mahkemesi bu kararıyla, idare mahkemelerinin ve bölge idare mahkemelerinin sadece soruşturma aşamasındaki ifadelere dayanarak hüküm kurmalarının ve sonradan tesis edilen ceza mahkemesi kararlarını (örneğin hükmün açıklanmasının geri bırakılması kararlarını) görmezden gelmelerinin adil yargılanma hakkını ihlal ettiğini hüküm altına almıştır. Benzer davalarda emsal teşkil edecek bu yaklaşım, rütbenin geri alınması, ihraç veya benzeri idari yaptırımların yargısal denetiminde büyük bir etkiye sahiptir. Uygulamadaki önemi, mahkemelerin ceza yargılaması safahatını ve bu yargılama sonucunda elde edilen nihai bulguları idari dava dosyasına tam anlamıyla entegre etme mecburiyetini doğurmasından kaynaklanmaktadır. Bu sayede idari kanun yolu mercilerinin sadece ilk derece mahkemesi kararlarını onaylayan mekanizmalar olmasının önüne geçilmesi hedeflenmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

2002 yılında pilot subay olarak göreve başlayan ve 2016 yılının Şubat ayında kendi isteğiyle istifa eden başvurucu hakkında, daha sonra FETÖ/PDY ile iltisaklı ve irtibatlı olduğu değerlendirilerek 2019 yılında bir idari işlem tesis edilmiş ve rütbesi geri alınmıştır. Başvurucu, bu idari işlemin iptali talebiyle idare mahkemesine dava açmıştır. İlk derece mahkemesi, başvurucunun ceza soruşturmasında gözaltına alınmasını ve etkin pişmanlık hükümlerinden faydalanmak istemesini örgütle irtibatına yeterli delil sayarak davayı reddetmiştir.

Ancak ilk derece mahkemesinin bu kararından sonra, ağır ceza mahkemesi tarafından başvurucu hakkında yürütülen ceza davasında hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) kararı verilmiştir. Başvurucu, lehine olan bu yeni durumu istinaf aşamasında ileri sürmüş ve idari işleme etkisinin değerlendirilmesini talep etmiştir. Fakat bölge idare mahkemesi, davanın sonucunu değiştirebilecek olan bu hayati iddiayı hiç tartışmadan ve değerlendirmeden istinaf başvurusunu matbu bir kararla reddetmiştir. Uyuşmazlık, mahkemelerin kanun yolu aşamasında ileri sürülen ve esasa etkili olan HAGB kararını gerekçesiz şekilde görmezden gelerek adil yargılanma ve gerekçeli karar hakkını ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi içtihatları ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkı, mahkemelerin verdikleri kararların gerekçeli olmasını tartışmasız bir şekilde güvence altına almaktadır. Bu güvence, Anayasa m. 141 uyarınca bütün mahkemelerin her türlü kararlarının gerekçeli yazılmasını emreden anayasal kural ile doğrudan bağlantılı olup yargılamanın adilliğinin en temel göstergelerinden biridir. Gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı, yargısal denetimin yapılabilmesini ve kararların taraflarca objektif olarak anlaşılabilir olmasını amaçlamaktadır.

Yerleşik yargısal içtihatlara göre, mahkemelerin taraflarca ileri sürülen her bir iddiaya tek tek ve uzun uzadıya cevap verme zorunluluğu kural olarak bulunmamaktadır. Ancak uyuşmazlığın sonucunu doğrudan etkileyecek, mahkemenin kararını değiştirebilecek kapasitedeki esaslı iddia ve itirazların mutlak surette karşılanması ve delillerle bağ kurularak hukuki bir zeminde tartışılması zorunludur.

İdari eylem ve işlemlerin yargısal denetiminde kanun yolu incelemesi yapan istinaf ve temyiz mercileri, kural olarak ilk derece mahkemesinin kararını ve gerekçesini yerinde bulduklarında bu karara atıf yaparak kendi kararlarını oluşturabilirler. Fakat, ilk derece mahkemesi aşamasında henüz var olmayan veya o aşamada değerlendirilemeyen, ancak kanun yolu aşamasında ilk defa ileri sürülen ve davanın sonucunu derinden etkileyecek nitelikte olan esaslı yeni gelişmelerin (örneğin ilk karardan sonra tesis edilen bir HAGB kararı) mutlaka kanun yolu mercii tarafından müstakil bir gerekçeyle karşılanması gerekmektedir. Ceza yargılamasında elde edilen bilgi, belge ve olguların idari dava sürecindeki etkisinin tartışılmadan geçiştirilmesi ve bu iddiaların cevapsız bırakılması, adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali sonucunu doğurur.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, başvurucunun istifa etmesinden yıllar sonra rütbesinin geri alınmasına ilişkin tesis edilen idari işlemin iptali istemiyle açılan davada ilk derece mahkemesi, başvurucunun yalnızca ceza soruşturması aşamasında gözaltına alınmasını ve etkin pişmanlık hükümlerinden faydalanmak istediği yönündeki beyanını FETÖ/PDY ile irtibat ve iltisakın varlığı için yeterli görmüş ve bu durum üzerinden davanın reddine karar vermiştir. Ancak ilk derece mahkemesinin bu kararının verilmesinden sonraki bir tarihte, ağır ceza mahkemesi tarafından başvurucu hakkında yürütülen ceza davası neticelenmiş ve yargılama sonucunda başvurucu hakkında hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına (HAGB) karar verilerek başvurucu denetim sürecine tabi tutulmuştur.

Başvurucu, ilk derece mahkemesinin kararından sonra ortaya çıkan bu son derece önemli hukuki gelişmeyi, istinaf kanun yoluna başvururken verdiği dilekçesinde açıkça ve ısrarla yargı makamlarının önüne taşımıştır. HAGB kararının idari işleme olan etkisinin ve ceza dosyasındaki maddi bulguların idari yargı yerince değerlendirilmesi gerektiği ortadadır. Ceza yargılamasında yer alan olguların masumiyet karinesi çerçevesinde idari işlem üzerindeki etkisinin irdelenmesinin önünde yasal hiçbir engel bulunmamasına rağmen, bölge idare mahkemesi istinaf başvurusunu incelerken bu esaslı iddiayı hiçbir şekilde karşılamamış, ilk derece mahkemesinin kararına yüzeysel bir atıf yapmakla yetinerek başvuruyu usulden reddetmiştir.

İlk derece mahkemesinin karar tarihinde henüz var olmayan ve tamamen sonradan tesis edilen bir HAGB kararının, ilk derece mahkemesinin gerekçesinde yer alması ve tartışılması fiilen imkânsızdır. Bu nesnel sebeple, istinaf merciinin sadece ilk derece mahkemesinin o tarihteki gerekçesine dayanarak, sonradan ortaya çıkan ve davanın sonucuna direkt etki edebilecek mahiyetteki bu yeni iddiayı tümüyle cevapsız bırakması hukuken kabul edilemez bir eksikliktir. İstinaf mahkemesinin, başvurucunun HAGB kararına ilişkin esaslı itirazını gerekçeli bir şekilde irdelememesi ve matbu bir ret kararı kurması, karar verme ve uyuşmazlığı çözme sürecini bir bütün olarak sakatlamıştır. Yargılama mercilerinin vardıkları sonucu, delillerin değerlendirilmesini ve hukuk kurallarının somut olaya uygulanmasını taraflar için anlaşılabilir, adil bir gerekçeyle ortaya koymaları anayasal bir zorunluluktur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek yeniden yargılama yapılması amacıyla başvuruyu kabul etmiştir.