Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Esaslı iddia ve savunmalar gerekçede karşılanmalıdır.
• Sadece kurumda çalışmak örgüt üyeliğini ispatlamaz.
• Karine ile kişi otomatik olarak suçlanamaz.
• Savunmaların titizlikle incelendiği kararda gösterilmelidir.

Bu karar, ceza yargılamalarında sanıkların ileri sürdüğü esaslı iddia ve savunmaların mahkemelerce ne derece titizlikle incelenmesi ve kararda gerekçelendirilmesi gerektiği konusunda son derece önemli bir standart ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, sanığın suçluluğuna dair birtakım fiilî ve hukuki karineler bulunsa bile, bu karinelerin mutlak olmadığını ve sanığın bu karinelerin aksini ispatlamak amacıyla sunduğu somut savunmaların mahkemece mutlaka dikkate alınması gerektiğini net bir şekilde vurgulamıştır. Özellikle terör örgütü üyeliği gibi ciddi cezai yaptırımları olan ağır suçlamalarda, mahkûmiyet kararının yalnızca soyut değerlendirmelere veya varsayımlara değil, somut, sürekli ve yoğun eylemlere dayandırılması gerektiği bir kez daha açıkça teyit edilmiştir.

Uygulamadaki emsal etkisi bakımından bu karar, alt derece mahkemelerine ve istinaf ile temyiz mercilerine gerekçeli karar hakkının sınırlarını ve anayasal yükümlülüklerini hatırlatmaktadır. Suç isnadıyla yargılanan kişilerin, davanın sonucunu kökten değiştirebilecek nitelikteki argümanlarının mahkeme kararlarında tamamen cevapsız bırakılması, doğrudan adil yargılanma hakkının ihlali sonucunu doğurmaktadır. Benzer davalarda, özellikle sadece yasal faaliyet yürüten ancak sonradan örgütle iltisaklı olduğu anlaşılan kurumlarda sosyal güvenlik kaydıyla çalışma gibi durumların tek başına "örgüte üye olma" özel kastını kanıtlamaya yetmeyeceği yönündeki istikrarlı Yargıtay içtihatlarına atıf yapılması oldukça önemlidir. Bu yönüyle karar, hem savunma hakkının etkin kullanımını teminat altına alan hem de mahkemelerin karineye dayalı hüküm kurarken çok daha özenli davranmasını zorunlu kılan güçlü bir emsal niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, 2010 yılında yapılan Kamu Personeli Seçme Sınavı (KPSS) ile ilgili yürütülen bir ceza soruşturması kapsamında Fetullahçı Terör Örgütü (FETÖ/PDY) üyeliği suçlamasıyla yargılanmıştır. Soruşturmanın temeli, başka bir şüphelinin ifadesinde başvurucunun eşinin sınav sorularını önceden elde ettiğini belirtmesine ve başvurucunun söz konusu sınavda olağan dışı bir başarı gösterip sonrasında tekrarlanan sınava girmemesine dayanmaktadır. Ayrıca başvurucunun 2004-2010 yılları arasında örgütle bağlantılı eğitim kurumlarında çalışmış olması ve eşiyle aynı sınav sorusunda aynı yanlış şıkkı işaretlemesi aleyhine delil olarak kabul edilmiştir.

Ankara 2. Ağır Ceza Mahkemesinde görülen davada başvurucu; söz konusu okullarda sadece geçimini sağlamak amacıyla çalıştığını, yenilenen sınava ciddi sağlık sorunları yüzünden giremediğini ve sınav sorularının çalınmasına dair diğer iddiaların bizzat kendisiyle değil eşiyle ilgili olduğunu savunarak suçlamaları reddetmiştir. Yerel mahkeme ise bu savunmaları kararda detaylıca tartışıp karşılamadan başvurucuyu terör örgütü üyeliğinden hapis cezasına mahkûm etmiştir. Başvurucu, davanın sonucunu etkileyecek nitelikteki esaslı savunmalarının mahkeme kararında hiçbir şekilde değerlendirilmediğini belirterek adil yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 36 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkını ve bu hakkın ayrılmaz bir parçası olan gerekçeli karar hakkını ön plana almıştır. Gerekçeli karar hakkı, tarafların yargılama süresince ileri sürdükleri iddia ve savunmaların mahkeme tarafından hukuk kurallarına uygun biçimde incelenip incelenmediğini bilmelerine imkân tanıyan temel bir usul güvencesidir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, mahkemeler önüne gelen uyuşmazlıklarda ileri sürülen her türlü iddiaya ayrıntılı yanıt vermek zorunda olmasa da muhakeme sırasında açık ve somut bir biçimde öne sürülen, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalara makul ve tatmin edici bir gerekçeyle yanıt verilmesi mutlak bir zorunluluktur. Aksi yöndeki bir tutum, yargılamanın hakkaniyetini zedeler ve adil yargılanma hakkının ihlaline yol açar.

Ceza hukukunun temel evrensel prensipleri çerçevesinde, adil yargılanma hakkı suç isnadına ilişkin yargılamalarda mahkemelerin birtakım fiilî ve hukuki karinelere dayanmasını bütünüyle yasaklamaz. Ancak bu karinelerin kişiyi doğrudan ve otomatik olarak suçlu ilan etmemesi, karinenin aksinin her zaman ispat edilebilir nitelikte olması gerekmektedir. Yargıtay içtihatları ışığında, örgütle iltisaklı eğitim kurumlarında çalışan kişilerin bu eylemlerinin, salt bu çalışma eylemi nedeniyle sempati ve iltisak boyutunu aşıp örgüte yardım etme veya üye olma kastını taşıdığı peşinen kabul edilemez. Terör örgütü üyeliği suçunun yasal olarak oluşabilmesi için kişinin örgütün hiyerarşik yapılanmasına bilerek ve isteyerek dâhil olduğunu gösteren, eylemlerinde süreklilik, çeşitlilik ve yoğunluk içeren somut davranışların mahkeme kararlarında açıkça ortaya konulması gerekmektedir. Sanığın aleyhine olan karinenin aksini ispatlama gayesiyle yaptığı açıklamaların ve sunduğu lehe delillerin mahkeme tarafından titizlikle ele alındığı, gerekçeli karardan duraksamaya yer vermeyecek biçimde anlaşılmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda ilk derece mahkemesi, başvurucunun terör örgütüne üye olma suçundan mahkûmiyetine karar verirken; başvurucunun örgütle iltisaklı eğitim kurumlarında uzun yıllar öğretmen olarak çalışmasını, 2010 yılındaki KPSS'de yüksek başarı elde edip daha sonra tekrarlanan sınava girmemesini ve ilgili sınavda eşiyle aynı soruya yanlış cevap vermesini temel deliller olarak kabul etmiştir. Bununla birlikte, soruların sınavdan önce başvurucunun eşi tarafından elde edildiğine dair bir şüpheli tanık beyanına da dayanılmıştır.

Ancak Anayasa Mahkemesinin yaptığı incelemede, mahkûmiyet kararının gerekçesinde hükme esas alınan bu delillerin ağırlığı ve niteliği hususunda mahkemece tatmin edici bir hukuki değerlendirme yapılmadığı tespit edilmiştir. Başvurucu yargılamanın tüm aşamalarında; hayatını kazanmak amacıyla meşru bir şekilde bahsi geçen kurumlarda çalıştığını, iptal edilip yenilenen sınava ciddi sağlık sorunları nedeniyle katılamadığını, sınava dair şaibe ve soruları ele geçirme iddialarının bizzat kendisiyle değil eşiyle ilgili olduğunu açıkça dile getirmiştir. Başvurucunun ileri sürdüğü bu savunmalar, suçun sübutuna, ceza hukukunun şahsilik gibi temel prensiplerine ve yerleşik Yargıtay uygulamalarına temas eden, davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki ciddi argümanlardır.

İlk derece mahkemesi, başvurucunun terör örgütünün hiyerarşik yapısına bilerek ve kendi isteğiyle dâhil olduğunu gösteren süreklilik, çeşitlilik ve yoğunluk içeren fiillerini yeterli bir biçimde somutlaştıramamıştır. Mahkemenin, başvurucunun suçlamalara karşı getirdiği ve aleyhindeki karinenin aksini ispatlamaya yönelik temel savunmalarını hiçbir somut değerlendirmeye tabi tutmadan, soyut ve genel ifadelerle mahkûmiyet hükmü kurması yargılamanın bütünüyle adil olmaktan çıkmasına sebebiyet vermiştir. İddia ve savunmaların tartışılarak neden reddedildiğinin gerekçeli kararda açık bir şekilde gösterilmemesi, anayasal bir güvence olan gerekçeli karar hakkının özünü derinden zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması amacıyla yeniden yargılama yapılması için başvuruyu kabul etmiştir.