Anayasa Mahkemesi Yeni Emekli Bir Kararı 2022/29411 B.

Bu karar, emeklilerin doğrudan "sendika" statüsü altında örgütlenip örgütlenemeyeceği tartışmasına anayasal bir çerçevede son noktayı koyması bakımından büyük önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, sendika kurma hakkının mutlak bir hak olmadığını ve kanunla belirlenen çerçevede millî güvenlik veya kamu düzeni gibi gerekçelerle sınırlamalara tabi tutulabileceğini açıkça vurgulamıştır. Mahkeme, ilgili mevzuatta sendika kurucusu ve üyesi olabilmek için öngörülen "fiilen çalışma" veya "kamu görevlisi olma" şartlarının, kamu düzeninin sağlanması meşru amacı kapsamında anayasaya uygun olduğuna hükmetmiştir. Böylece emeklilerin doğrudan bir sendika çatısı altında tüzel kişilik kazanmalarının kanuni düzenlemelere aykırılık teşkil ettiği hukuken tescillenmiştir.

Kararın emsal etkisi, özellikle aktif çalışma hayatını tamamlamış kişilerin örgütlenme özgürlüklerinin sınırları noktasında kendini göstermektedir. Uygulamada, emeklilerin hak arama hürriyetlerini kullanırken hangi hukuki formları tercih etmeleri gerektiği netleşmiştir. Yüksek Mahkeme, emeklilerin hak ve çıkarlarını savunmak amacıyla dernek veya vakıf gibi alternatif sivil toplum kuruluşları vasıtasıyla örgütlenmelerinin önünde hiçbir hukuki engel bulunmadığını belirterek, sendika yasağının örgütlenme özgürlüğünün özüne dokunmadığını tespit etmiştir. Bu içtihat, bundan sonraki süreçte sendika statüsü talep eden benzer nitelikteki emekli topluluklarının hukuki statü arayışlarında yön gösterici bir rehber niteliği taşımaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, bir grup emeklinin bir araya gelerek "Yeni Emekli Bir-Sen" adıyla bir sendika kurmak istemesi üzerine patlak vermiştir. Emeklilerin bu girişimi sonrasında Ankara Valiliği, kurucuların fiilen çalışan işçi veya memur olmaması nedeniyle sendikanın kapatılması talebiyle iş mahkemesinde dava açmıştır. İş mahkemesi valiliği haklı bularak sendikanın kapatılmasına karar vermiştir. İtiraz üzerine bölge adliye mahkemesi emeklilerin sendika kurabileceğini belirterek kapatma kararını kaldırsa da, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu nihai olarak emeklilerin aktif çalışma hayatında yer almadıkları için sendika kuramayacaklarına hükmetmiştir. Bunun üzerine kapatılan sendikanın kurucuları, sendika kurma haklarının ellerinden alındığını ve haksızlığa uğradıklarını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuş ve kapatma kararının hak ihlali yarattığını iddia etmişlerdir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle örgütlenme ve sendika kurma hakkının anayasal sınırlarını incelemiştir. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 51 hükmü uyarınca çalışanların ve işverenlerin, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendika kurma hakkına sahip olduğu güvence altına alınmıştır. Ancak aynı maddenin devamında bu hakkın millî güvenlik, kamu düzeni ve suç işlenmesinin önlenmesi gibi sebeplerle kanunla sınırlanabileceği hükme bağlanmıştır.

Yüksek Mahkeme, bu sınırlamanın yasal çerçevesini çizen 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ile 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu hükümlerine dikkat çekmiştir. Söz konusu kanunlar, sendika kurma ve sendikalara üye olma hakkını "fiilen çalışan" işçiler ile istihdam edilen "kamu görevlileri" ile sınırlandırmıştır. Emekliler, aktif çalışma hayatı içerisinde yer almadıklarından kanunun aradığı fiilen çalışma şartını taşımamaktadırlar.

Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, bir temel hakka yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninde gerekli ve ölçülü olması şarttır. Ölçülülük ilkesi bağlamında, kişilerin hak ve menfaatlerini korumak için başvurabilecekleri alternatif hukuki yolların bulunup bulunmadığı büyük önem taşır. Hukukumuzda kişilerin dernek veya vakıf kurarak örgütlenme özgürlüklerini kullanmalarının önünde bir engel bulunmamaktadır. Dolayısıyla, aktif çalışma hayatı içinde olmayan kişilerin sendika adı altında değil, dernek veya vakıf gibi diğer sivil toplum kuruluşu statülerinde örgütlenmeleri, hukukun genel prensipleri ve kanun koyucunun takdir yetkisi içinde kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu başvuruda ilk olarak başvuruya konu müdahalenin meşruluğunu ve kanuni dayanağını ele almıştır. Yeni Emekli Bir-Sen isimli oluşumun kapatılmasının, ilgili kanunlarda yer alan "fiilen çalışma" ve "kamu görevlisi olma" şartlarına dayandığı tespit edilmiştir. Mahkeme, emeklilerin çalışma hayatının aktif birer unsuru olmamaları sebebiyle, sendika kurma hakkının sınırlandırılmasında kamu düzeninin korunması bağlamında meşru bir amacın bulunduğu hususunda tereddüt görmemiştir.

Somut olayda Anayasa Mahkemesi, uygulanan bu sınırlamanın ölçülü olup olmadığını değerlendirirken, emeklilerin örgütlenme haklarının tamamen ellerinden alınıp alınmadığını incelemiştir. Başvurucu sendika kurucularının, hak ve çıkarlarını savunmak amacıyla bir araya gelerek mücadele etmelerinin engellenmediği, yalnızca bu örgütlenmenin "sendika" hukuki statüsü altında yapılamayacağı ortaya konmuştur. Mahkeme, başvurucuların dernek veya vakıf gibi diğer sivil toplum örgütleri çatısı altında bir araya gelmelerine yasal hiçbir engelin bulunmadığına dikkat çekmiştir. Nitekim başvurucu temsilcileri de, sendika dışında bir örgütlenme modeli altında bir araya gelip haklarını savunamadıkları yönünde herhangi bir somut iddia ileri sürmemişlerdir.

Yapılan incelemeler neticesinde, emeklilerin sendika kurma ve bunlara üye olma hakkının sınırlandırılmasının, onların demokratik süreçlere katılımını ve düşüncelerini kolektif bir biçimde özgürce ifade etmelerini ortadan kaldırıcı veya önemli ölçüde zorlaştırıcı bir mahiyet taşımadığı kanaatine varılmıştır. Mahkemeye göre söz konusu kanuni sınırlama, demokratik bir toplumda zorlayıcı bir toplumsal ihtiyaca karşılık gelmekte olup ölçülülük ilkesine tamamen uygundur. Başvurucuların yalnızca sendika çatısı altında toplanamamaktan kaynaklanan şikâyetleri, alternatif örgütlenme modellerinin varlığı karşısında bir hak ihlali olarak nitelendirilmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, uygulanan kanuni sınırlamanın anayasal sınırlar içinde kaldığını ve ölçülü olduğunu belirterek Anayasa'nın 51. maddesinde güvence altına alınan sendika hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.