Anayasa Mahkemesi Ö.S. Kararı 2020/21522 B.

Bu karar, arabuluculuk siciline kayıt gibi mesleki faaliyetlerin idarece kabulünde, kişiler hakkında devam eden ceza yargılamalarının tek başına ve otomatik olarak bir ret gerekçesi yapılamayacağını hukuken açıkça ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, idare mahkemelerinin uyuşmazlıkları çözerken sadece devam eden bir kovuşturmanın varlığını şeklen tespit etmekle yetinemeyeceğini belirtmektedir. Ceza dosyasındaki maddi olguların arabuluculuk sicili için aranan şartlara olan somut etkisinin, kişinin lekelenmeme hakkını ve masumiyet karinesini ihlal etmeyecek bir yaklaşımla değerlendirmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Yargılama makamlarının, uyuşmazlığın çözümünde kritik rol oynayan esaslı iddia ve savunmaları gerekçelerinde tartışmasız bırakması, hakkaniyete uygun yargılanma ile gerekçeli karar hakkının ihlali olarak kabul edilmiştir.

Emsal niteliğindeki bu karar, terör örgütleriyle iltisak veya irtibat kavramlarının idari işlemler ile idari yargı süreçlerinde nasıl hassasiyetle yorumlanması gerektiğine dair çok önemli bir standart getirmektedir. Mahkemelerin, idarenin soyut nitelikteki iddiaları veya henüz mahkûmiyetle kesinleşmemiş devam eden yargılamalar üzerinden verdiği ret kararlarını denetlerken şekilcilikten uzak, çok daha derinlemesine bir yargısal inceleme yapmaları zorunlu kılınmıştır. Özellikle güvenlik soruşturmaları, arşiv araştırmaları ve mesleki sicil kayıtlarında iltisak kavramının yasal sınırları çizilirken, kişilerin lekelenmeme hakkı ile anayasal bir güvence olan masumiyet karinesinin titizlikle korunması gerektiği altı çizilerek belirtilmiştir. Bu yönüyle verilen ihlal kararı, idari yargı mercilerinin yerine getirmesi gereken gerekçelendirme yükümlülüğünün sınırlarını genişletmektedir. Benzer idari davalarda mahkemeleri daha şeffaf, somut ve tarafları tatmin edici nitelikte adil gerekçeler sunmaya zorlaması açısından uygulamada büyük bir öneme sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Antalya Barosuna kayıtlı olarak avukatlık yapan başvurucu, arabuluculuk siciline kaydolmak amacıyla Adalet Bakanlığına başvuruda bulunmuştur. Ancak idare, başvurucu hakkında silahlı terör örgütüne üye olma suçlamasıyla devam eden bir ceza davası bulunduğunu gerekçe göstererek, arabuluculuk için aranan terör örgütleriyle iltisaklı veya irtibatlı olmamak şartının sağlanmadığını belirtmiş ve başvuruyu reddetmiştir. Başvurucu, henüz kesinleşmiş bir mahkûmiyet kararı bulunmadığını ve masumiyet karinesinin ihlal edildiğini belirterek bu ret işleminin iptali istemiyle idare mahkemesine dava açmıştır. İdare mahkemesinin devam eden kovuşturmayı yeterli görerek davayı reddetmesi ve bu kararın istinaf aşamasında kesinleşmesi üzerine başvurucu, iddialarının mahkeme kararlarında yeterince tartışılmadığını ve haksız yere mesleki bir hakkından mahrum bırakıldığını belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Uyuşmazlığın çözümünde dayanılan temel kural, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m. 20 hükmüdür. Anılan maddenin ikinci fıkrasının (d) bendinde, bir kimsenin arabuluculuk siciline kaydolabilmesi için terör örgütleriyle iltisaklı veya irtibatlı olmamak şartı açık ve kesin bir biçimde düzenlenmiştir. Bunun yanı sıra, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı, mevcut uyuşmazlığın anayasal temelini oluşturmaktadır.

Gerekçeli karar hakkı, yargılama süreçlerinde tarafların hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını sağlamayı ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın üst mercilerce etkin bir şekilde denetlenmesini amaçlamaktadır. Yerleşik içtihat prensiplerine göre, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca ileri sürülen, davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek iddia ve itirazlar hakkında, toplanan delillerle bağ kurulmak suretiyle yeterli gerekçe içermesi mutlak bir zorunluluktur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla hiçbir ilgisi bulunmayan, kalıplaşmış ve soyut değerlendirmelere kararda yer verilmesi, gerekçeli karar hakkıyla bağdaşmamaktadır.

Ayrıca, kanun yolu incelemesi yapan üst merciin, ilk derece mahkemesinin kararıyla aynı sonuca ulaşması durumunda, aynı gerekçeyi kullanması veya o karara atıf yapması kural olarak yeterli görülebilmektedir. Ancak, ilk derece mahkemesince karara bağlanmayan, karşılanmayan veya ancak kanun yolu aşamasında ilk defa ileri sürülebilen nitelikteki esaslı iddia ve itirazların kanun yolu merciince de hiçbir şekilde incelenmemesi ve değerlendirilmemesi, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlaline vücut vermektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olaya ilişkin yaptığı derinlemesine incelemede, derece mahkemelerinin başvurucu hakkında devam eden ceza kovuşturmasını, idari işlemin hukuka uygun bulunması için tek başına ve mutlak bir gerekçe olarak yeterli gördüğünü tespitilmiştir. İdare mahkemesi, verdiği kararda yalnızca başvurucu hakkında silahlı terör örgütüne üye olma suçundan yürütülen bir ceza kovuşturması bulunduğu bilgisini aktarmakla yetinmiş, bu bilginin ötesine geçerek ceza dosyasındaki fiili olguların arabuluculuk siciline kayıt şartlarına olan somut ve olumsuz etkisini hiçbir şekilde irdelememiştir.

Yüksek Mahkeme, ceza yargılamasında yer alan bilgi ve belgelere idari yargı mercilerince ulaşılarak söz konusu verilerin arabuluculuk siciline kaydolunmasına olan etkisinin detaylıca değerlendirilmesinin önünde hiçbir engel bulunmadığına dikkat çekmiştir. Elbette bu değerlendirmenin, kişinin masumiyet karinesine sonuna kadar saygı duyulmak koşuluyla gerçekleştirilmesi gerektiği vurgulanmıştır. Ancak somut olayda, idare mahkemesi tarafından ceza yargılamasında yer alan olguların dava konusu ret işlemine olumsuz etkisi nedensellik bağı kurularak tartışılmamıştır. Başvurucunun ceza davasında ileri sürdüğü lehe deliller, dinlenen tanık beyanları ve atılı suçun niteliğine dair unsurlar idari yargı mercilerince tamamen cevapsız bırakılmıştır. Nitekim süreç içerisinde başvurucu hakkında yürütülen söz konusu ceza davasında mahkemece beraat kararı verilmiş ve bu karar kesinleşerek başvurucunun masumiyeti kanıtlanmıştır.

Derece mahkemesinin kararında uyuşmazlığın çözümüne doğrudan etki edebilecek bu denli önemli hususların tartışılmaması ve istinaf mercii olan bölge idare mahkemesinin de ilk derece mahkemesi kararına sadece şeklî bir atıf yaparak başvurucunun esaslı itirazlarını değerlendirmemesi, yargılama sürecini bir bütün olarak sakatlamıştır. Yargılama makamlarının, başvurucunun davanın sonucunu bütünüyle değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialarına yanıt vermemesi, adil yargılanma güvencelerini içi boş ve anlamsız kılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde başvuruyu kabul etmiştir.