Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Devam eden davada kanun değişikliği mülkiyeti etkileyebilir.
• Alacağın tahsilini imkansız kılan yasa ihlal yaratır.
• Mülkiyet hakkı etkili başvuru hakkıyla bir bütündür.
• Kanuni düzenlemeyle hukuki yolların kapatılması ölçüsüzdür.

Bu karar, vatandaşların bir şirkete yatırdıkları paranın iadesi için başlattıkları hukuki süreçlerin, yargılama devam ederken yürürlüğe giren yeni bir kanuni düzenleme ile işlevsiz hale getirilmesinin mülkiyet hakkı ve etkili başvuru hakkı bağlamında doğurduğu ağır sonuçları hukuken netleştirmektedir. Yargılama aşamasında yapılan kural değişiklikleri, kişilerin haklı beklentilerini ve alacaklarına kavuşmasını olanaksızlaştırdığında, anayasal güvence altında olan hak arama hürriyeti derinden zedelenmektedir. Yüksek Mahkeme, hak arama yollarının ve mahkemeye erişim imkanının yalnızca kağıt üzerinde teorik olarak bulunmasını yeterli görmemiş, pratikte de somut, işleyebilir ve sonuç alıcı bir yapıda olmasını şart koşmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu karar özellikle şirketlere yatırım yapıp paralarını geri alamayan ve dava açarak mağduriyet giderimi bekleyen binlerce yatırımcının yürüttüğü alacak davalarında doğrudan bir yol gösterici olacaktır. Mahkemenin önceki emsal kararlarına doğrudan atıf yapılarak yerleşik hale getirilen bu içtihat, idarenin veya yasama organının devam eden yargısal süreçleri borçlu lehine sonuç doğuracak ve alacaklıları yargı yolundan tamamen mahrum bırakacak şekilde düzenlemesinin önüne kati bir set çekmektedir. Uygulamada istinaf daireleri ve yerel mahkemeler, yürürlüğe giren yeni kanunları katı bir şekilde geriye yürüterek davaları reddetmek yerine, kişilerin mülkiyet haklarını, makul beklentilerini ve mahkemeye erişim ile etkili başvuru haklarını koruyan temel anayasal ilkeleri çok daha titizlikle gözetmek durumunda kalacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu Fatma Yılıkyılmaz, geçmişte bir şirkete yatırdığı parasını geri alabilmek amacıyla söz konusu şirket aleyhine bir iade davası açmıştır. Ancak, bu dava yargı mercileri önünde henüz devam ederken çıkarılan yeni bir kanuni düzenleme, bu tür alacakların tahsil edilmesini hukuken imkansız hale getirmiştir. Başvurucunun yürüttüğü yargısal süreç, söz konusu yasa değişikliği gerekçe gösterilerek olumsuz sonuçlanmış ve parasını geri alma yolu tamamen kapanmıştır.

Bunun üzerine başvurucu, alacağını tahsil etmek için başvurduğu hukuki yolların, sonradan çıkarılan bir kanunla elinden alındığını ve haksız yere mağdur edildiğini belirterek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. Temel talep, kanun değişikliğiyle alacak hakkının ve mahkemeye başvuru hakkının elinden alınmasının anayasal hak ihlali olduğunun tespit edilmesi ve yeniden yargılama yapılarak uğradığı maddi ve manevi zararlarının giderilmesidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 35 hükmünde güvence altına alınan mülkiyet hakkı ile bu hakkın ihlallere karşı korunması için zaruri olan Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 40 hükmünde düzenlenen etkili başvuru hakkını merkeze almıştır. Mülkiyet hakkı, kişilerin meşru ve ekonomik değer ifade eden çıkarlarını anayasal güvence altına alırken; etkili başvuru hakkı, bu çıkarlara yönelik her türlü idari veya yasal müdahalenin bağımsız yargı mercileri önünde hakkıyla dava edilebilmesini ve ihlalin tespiti halinde olumlu bir sonuç elde edilebilmesini teminat altına alır.

Yerleşik anayasal içtihat prensipleri gereğince, kişilerin meşru alacaklarını tahsil etmek amacıyla hukuki yollara başvurmalarının ardından, yasama organı tarafından sürece müdahale niteliği taşıyan ve alacağın tahsilini tamamen imkânsız kılan yasal düzenlemeler yapılması, evrensel hukuki güvenlik ve belirlilik ilkelerini zedelemektedir. Mahkeme, olay ve olguları somut başvuru ile doğrudan benzerlik taşıyan yerleşik içtihadında belirlediği anayasal ilkeleri bu uyuşmazlığa da aynen tatbik etmiştir. Bu çerçevede, alacağın tahsili için uygun hukuki yolları usulünce işleten kişilerin, kendi iradeleri dışındaki kanuni düzenlemeler yüzünden mevcut hukuki mekanizmaları işletme imkânından mahrum bırakılmaları, devletin mülkiyet hakkını korumaya yönelik pozitif yükümlülükleriyle hiçbir surette bağdaşmamaktadır.

Hukuk doktrininde ve güncel anayasal yargıda, kişilerin hukuki mekanizmaları işletme hakkının sonradan çıkarılan bir kanun yoluyla tamamen elinden alınması, mülkiyet hakkının özüne dokunan ve kişiyi devlete karşı bütünüyle savunmasız bırakan ağır bir ihlal olarak tanımlanır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, somut olay kapsamında önüne gelen bireysel başvuruda, başvuruya konu davanın arka planındaki kanuni değişikliklerin vatandaşlar üzerindeki yıkıcı etkilerini detaylıca incelemiştir. Başvurucu Fatma Yılıkyılmaz, geçmiş dönemde bir şirkete yatırdığı paranın iadesini almak için kanunların kendisine tanıdığı yasal yollara zamanında ve usulüne uygun şekilde başvurmuş, mülkiyetindeki alacağın tahsili için gerekli hukuki adımları tereddütsüz atmıştır. Fakat bu yargılama süreci yerel mahkemeler ve istinaf mercileri önünde devam ederken yapılan yeni bir kanuni düzenleme nedeniyle, yargı organları bu düzenlemeyi dayanak göstererek davayı olumsuz sonuçlandırmış ve başvurucunun alacağını tahsil etme imkânını hukuken tamamen ortadan kaldırmıştır.

Yüksek Mahkeme, yapılan inceleme sonucunda daha önce verdiği benzer mahiyetteki yerleşik emsal kararlardaki temel prensiplerden ayrılmayı gerektiren herhangi bir istisnai, farklı veya haklılaştıran bir durumun somut olayda bulunmadığını açıkça tespit etmiştir. İlgili kanun değişikliğiyle birlikte başvurucunun uzun süredir devam eden hukuki mekanizmaları işletme imkânından ani bir kararla mahrum bırakıldığı ve bunun, mülkiyet hakkının barışçıl kullanımına yönelik oldukça ağır ve orantısız bir müdahale olduğu vurgulanmıştır. Yürüyen bir davada tahsil imkânının yasama tasarrufuyla geriye dönük etki yaratacak şekilde sonlandırılması, Anayasa ile titizlikle korunan hak arama özgürlüğünün ve devletin sağlamakla yükümlü olduğu etkili başvuru hakkının doğrudan ihlali anlamına gelmektedir.

Tespit edilen bu ihlalin ve yarattığı sonuçların ortadan kaldırılabilmesi için başvurucuya talep ettiği maddi veya manevi tazminatın ödenmesi yerine, yargılamanın baştan yapılarak hukuka aykırılığın giderilmesi maksadıyla yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar olduğu değerlendirilmiştir. Bu nedenle mahkeme, ihlalin giderilmesi ve kararın infazı için dava dosyasının ilk derece mahkemesinden temin edilerek Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesine gönderilmesine hükmetmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun mülkiyet hakkıyla bağlantılı etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek başvuruyu kabul etmiştir.