Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Davanın sonucunu değiştirebilecek iddialar karşılanmalıdır.
• Gerekçesiz bırakılan esaslı itirazlar ihlal doğurur.
• Kanun yolu mercileri temyiz iddialarını incelemelidir.
• Şablon ve matbu gerekçeler adil yargılanmayı zedeler.

Anayasa Mahkemesi bu kararında, yargılama sürecinde ileri sürülen ve davanın sonucunu doğrudan değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddiaların mahkemeler tarafından cevapsız bırakılmasının anayasal bir hak ihlali olduğunu açıkça vurgulamıştır. Özellikle idarenin tesis ettiği bir işleme dayanak olan mevzuat hükmünün sonradan yürürlükten kaldırıldığına dair ileri sürülen net ve somut itirazların mahkeme kararlarında hiçbir şekilde tartışılmamış olması, gerekçeli karar hakkının özüne dokunan ciddi bir eksiklik olarak değerlendirilmiştir.

Mahkemelerin, önlerine gelen uyuşmazlıklarda tarafların her türlü beyanına veya soyut iddialarına ayrıntılı cevap verme yükümlülüğü bulunmasa da, uyuşmazlığın esasını oluşturan ve neticeyi doğrudan etkileme potansiyeli taşıyan kritik hususlarda makul, mantıklı ve ikna edici bir gerekçe sunmaları adil yargılanma hakkının en temel gereğidir. Bu zorunluluk sadece ilk derece mahkemelerini değil, kararları denetleyen kanun yolu mercilerini de kapsamaktadır.

Emsal niteliği taşıyan bu karar, idari yargı pratiğinde sıklıkla karşılaşılan kalıplaşmış ret veya onama gerekçelerinin yetersizliğine güçlü bir şekilde dikkat çekmektedir. Derece mahkemelerinin ve temyiz makamlarının, tarafların belirleyici itirazlarını görmezden gelerek sadece matbu gerekçelerle karar vermelerinin hukuki güvenlik ilkesini zedeleyeceği ortaya konulmuştur. Uygulamada, kamu kurumlarının atama ve yer değiştirme gibi işlemlerine karşı açılan iptal davalarında sonradan meydana gelen mevzuat değişikliklerinin mahkemelerce mutlaka irdelenmesi gerektiği bu kararla bir kez daha güvence altına alınmış olup, mahkemelerin karar gerekçelerini oluştururken daha titiz bir inceleme yapmaları zorunlu kılınmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

İlahiyat fakültesi mezunu olan ve Millî Eğitim Bakanlığı bünyesinde uzun süredir ücretli öğretmen olarak görev yapan başvurucu, 2013 yılında kadrolu öğretmenliğe atanmak amacıyla idareye başvuruda bulunmuştur. İdare, başvurucunun bu talebini zımnen reddetmiştir. Başvurucu, atama şartlarını taşıdığını ve işlemin haksız olduğunu belirterek idari yargıda iptal davası açmıştır. Yargılama sürecinde idare, atama reddini başvurucunun o dönemki yönetmelikte yer alan kırk yaşından gün almış olması kuralına dayandırmıştır.

Başvurucu ise yargılama aşamasında kırk yaş sınırını getiren ilgili yönetmelik hükmünün 2015 yılında tamamen yürürlükten kaldırıldığını, kendisiyle aynı durumda olan başka kişilerin atamasının yapıldığını ve mevcut kuralın kendisine uygulanmasının hukuka aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Ancak mahkemeler ve temyiz merci, başvurucunun bu kritik iddialarını değerlendirmeden davanın reddine karar vermiştir. Uyuşmazlığın temelini, atama iptal davasındaki bu esaslı itirazların yargı mercileri tarafından cevapsız bırakılması ve yargılamanın makul süreyi aşması oluşturmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının temel bir unsuru olan gerekçeli karar hakkına dayanmıştır. Anayasa'nın 141. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan "Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır" amir hükmü, yargı mercilerinin adaletin tecellisini sağlamadaki en temel yükümlülüklerinden biridir. Mahkemelerin, tarafların ileri sürdüğü her türlü iddiaya ayrıntılı yanıt verme zorunluluğu bulunmasa da, davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki açık ve somut savunmalara makul bir gerekçe ile yanıt vermeleri zorunludur.

Yargılama sürecinde uyuşmazlığın temelini oluşturan 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümleri uyarınca, öğretmen adaylarında aranacak genel ve özel nitelikler idarece çıkarılan yönetmeliklerle düzenlenmektedir. Nitekim somut uyuşmazlığın odağında yer alan Millî Eğitim Bakanlığı Öğretmenlerinin Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği hükümleri bağlamında öngörülen "kırk yaşından gün almamış olmak" şartının yürürlük durumu ve somut olaya uygulanabilirliği yargısal denetimin esas konusunu oluşturmuştur.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, kanun yolu mercilerinin verdikleri kararların tamamen ayrıntılı ve yeni gerekçelere dayanması şart olmasa da, temyizde dile getirilen ana unsurların incelendiğinin ve ilk derece mahkemesi kararının denetlendiğinin bir şekilde gösterilmesi gerekir. Ayrı ve açık bir yanıt verilmesini gerektiren usul veya esasa dair önemli iddiaların cevapsız bırakılması, gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali olarak kabul edilmektedir. Ayrıca, makul sürede yargılanma hakkına ilişkin şikâyetler bakımından 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun uyarınca oluşturulan komisyona başvuru yolunun tüketilmesi zorunlu kılınmıştır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun kadrolu öğretmenliğe atanma talebinin ilgili yönetmelikte yer alan kırk yaşından gün almış olması kuralı nedeniyle idarece reddedildiğini tespit etmiştir. İdare mahkemesi ilk aşamada başvurucuyu haklı bularak işlemi iptal etmiş olsa da, temyiz merci olan Danıştay kararı bozmuş ve ilk derece mahkemesi bu bozmaya uyarak davanın reddine karar vermiştir. Yargılama sürecinde başvurucu, kırk yaş şartını düzenleyen yönetmelik hükmünün 2015 yılında bütünüyle yürürlükten kaldırıldığını, söz konusu kuralın mevcut hâliyle kendisine uygulanmasının hukuka aykırı olduğunu, üstelik kendisiyle aynı şartları taşıyan pek çok sözleşmeli öğretmenin atamasının yargı kararları doğrultusunda yapıldığını ısrarla ileri sürmüştür.

Yüksek Mahkeme, başvurucunun yargılamanın çeşitli aşamalarında dile getirdiği bu iddialarının uyuşmazlığın esasına doğrudan etki edebilecek ve dava sonucunu baştan aşağı değiştirebilecek nitelikte olduğunu belirlemiştir. Buna rağmen, idare mahkemesinin ret kararında ve sonrasındaki Danıştay temyiz incelemelerinde, başvurucunun dayanak mevzuatın yürürlükten kaldırıldığına ve eşitlik ilkesine aykırı davranıldığına yönelik savunmaları hakkında hiçbir değerlendirme yapılmamıştır. Yargı mercileri, davanın sonucuna etki edecek derecede büyük önem taşıyan bu itirazları gerekçeli kararlarında tartışmamış ve açık bir şekilde cevapsız bırakmıştır. Bu tutum, adaletin tam olarak sağlandığının taraflara gösterilmesi ve iddiaların dinlenmesi yükümlülüğüne açıkça aykırılık teşkil etmektedir.

Öte yandan, başvurucunun yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği yönündeki iddiası da incelenmiştir. Bu iddiaya ilişkin olarak güncel yasal düzenlemeler ışığında, tazminat komisyonuna başvuru yolunun oluşturulduğu ve bireysel başvurudan önce bu yolun tüketilmesi gerektiği tespit edilmiştir. Bu sebeple makul süre şikâyeti, başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemez bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, karar sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddialara mahkemelerce ayrı ve açık bir yanıt verilmemesi nedeniyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.