Anayasa Mahkemesi Mehmet Küçük Kararı 2021/14225 B.

Bu karar hukuken, idari bir yargılamada davanın sonucundan doğrudan etkilenecek olan üçüncü kişilerin davadan usulüne uygun şekilde haberdar edilmemesinin, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının açık bir ihlali olduğu anlamına gelmektedir. Yargılama makamlarının, uyuşmazlığın tarafı olmamakla birlikte verilecek iptal kararından mülkiyet veya diğer hakları doğrudan etkilenecek kişilere davayı ihbar etme yükümlülüğü bulunmaktadır. Sadece ihbar kararı verilmesi yeterli olmayıp tebligatın doğru dosya evrakını içerecek şekilde, usulüne tam uygun olarak yapılması şarttır. Başvurucunun kendi maliki olduğu yapıya ilişkin belge iptal edilirken kendisine alakasız bir dosyanın evrakının gönderilmesi, bireyin savunma yapma ve delil sunma imkânını elinden almaktadır.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi ve uygulamadaki önemi oldukça büyüktür. Özellikle idari yargıda iptal davaları, doğası gereği üçüncü kişilerin hukuki durumunu yakından ilgilendirebilmektedir. Yapı kayıt belgesi, ruhsat veya ihalenin iptali gibi davalarda mahkemelerin ihbar müessesesini işletirken şekli bir bildirimden öteye geçerek ilgilinin davaya etkin katılımını sağlayacak fiili güvenceleri sunması gerektiği bu kararla pekiştirilmiştir. Karar, tebligat hatalarının ve özensiz ihbar işlemlerinin doğrudan Anayasa ihlali doğuracağını göstererek mahkeme kalemlerine ve hâkimlere usuli işlemlerin denetiminde önemli bir sorumluluk yüklemektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Mehmet Küçük, Muğla'nın Yatağan ilçesinde maliki olduğu yapı için yasal mevzuat kapsamında yapı kayıt belgesi almıştır. Ancak Yatağan Orman İşletme Müdürlüğü, söz konusu yapının bulunduğu alanın kısmen devlet ormanı sınırları içerisinde kaldığını ileri sürerek bu belgenin iptali talebiyle Çevre ve Şehircilik Bakanlığına başvurmuştur. Bakanlığın bu talebi zımnen reddetmesi üzerine Orman İşletme Müdürlüğü tarafından Bakanlık aleyhine idari yargıda iptal davası açılmıştır. Mahkeme, uyuşmazlığın sonucunun Mehmet Küçük'ün menfaatini etkileyeceğini değerlendirerek davanın kendisine ihbar edilmesine karar vermiştir. Fakat mahkeme kalemi tarafından gönderilen tebligat zarfının içerisine başvurucuyla alakası olmayan, tamamen başka kişilere ait farklı bir dava dosyasının evrakları konulmuştur. Bu hata nedeniyle kendi yapısıyla ilgili davadan haberdar olamayan ve iddialarını sunamayan başvurucu, dava sonucunda yapı kayıt belgesinin iptal edilmesi üzerine Anayasa Mahkemesine başvurarak mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğini iddia etmiştir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken temel olarak Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve bu hakkın bir unsuru olan mahkemeye erişim hakkı üzerinde durmuştur. Mahkemeye erişim hakkı, sadece bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmeyi değil, aynı zamanda açılmış ve kişinin menfaatini doğrudan etkileyen bir davaya dâhil olabilmeyi, iddia ve savunmalarını etkin bir şekilde mahkeme önünde dile getirebilmeyi de güvence altına almaktadır.

İdari yargılamada üçüncü kişilerin davaya katılımı bağlamında, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m.31 atfıyla Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uyarınca davanın ihbarı kurumu önem taşımaktadır. Davanın ihbarı, mahkeme tarafından resen yapılabileceği gibi sonucundan etkilenecek kişilerin bu sürece dâhil olarak 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.27 kapsamında düzenlenen hukuki dinlenilme hakkını kullanabilmesini sağlar. Bir davanın sonucundan menfaati etkilenecek olan kişilerin, uyuşmazlığın çözümü için gerekli ve sonuca etkili olduğunu düşündükleri hususlarda açıklamada bulunabilmelerine ve iddialarını ispata yönelik delil sunabilmelerine mutlaka imkân sağlanmalıdır.

Yerleşik içtihat prensiplerine göre, bireylere menfaatlerini etkileyen işlemlere karşı dava açabilmelerinin yanı sıra üçüncü şahıslarca açılmış ve sonucunda menfaatleri zedelenen davalara katılım imkânı verilmesi, silahların eşitliği ve çelişmeli yargılama ilkelerinin ayrılmaz bir parçasıdır. Mahkemelerin taraflara, müdahillere ve yargılamanın diğer ilgililerine savunma hakkını kullanma imkânı vermeden davanın esasıyla ilgili değerlendirme yapması adil yargılanma güvenceleriyle bağdaşmaz. İhbar müessesesinin şeklen işletilmesi yeterli olmayıp, ilgilinin davadan gerçekten haberdar olmasını sağlayacak usuli güvencelerin fiilen hayata geçirilmesi temel bir hukuk kuralıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi somut olayı incelerken, başvurucunun maliki olduğu taşınmaza ilişkin yapı kayıt belgesinin iptalinin konu edildiği idari davada, başvurucunun yargılama sürecine katılımının sağlanmamasının mahkemeye erişim hakkına müdahale teşkil edip etmediğini değerlendirmiştir. İdare Mahkemesi her ne kadar davanın başvurucuya ihbarına resen karar vermiş ve bu yönde bir tebligat çıkarmışsa da, tebligatın usulüne uygun şekilde gerçekleşmediği açıkça tespit edilmiştir. Zira başvurucuya gönderilen tebliğ zarfının içerisinden, başvurucunun mülkiyetindeki taşınmazla ilgisi bulunmayan, tamamen farklı şahıslara ait başka bir davanın evrakları çıkmıştır.

Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) üzerinden yapılan incelemelerde de başvurucuya yapılmış başkaca geçerli bir tebligat bulunmadığı doğrulanmıştır. Mahkeme, davanın üçüncü kişiye ihbar edilip edilmemesi noktasında takdir yetkisini başvurucu lehine kullanarak davanın ihbarına karar vermiş olsa da tebliğ edilen belgelerin alakasız olması nedeniyle ara karardan beklenen davadan haberdar etme sonucunun hasıl olmadığı anlaşılmıştır.

Bu eksiklik nedeniyle başvurucu, kendi taşınmazına ait yapı kayıt belgesinin iptali davasında davalı Çevre ve Şehircilik Bakanlığı ile örtüşen menfaatlerini savunamamış, taşınmazın maliki sıfatıyla yalnızca kendisinin ileri sürebileceği esaslı iddia ve delilleri mahkemeye sunamamıştır. Uyuşmazlıkla tamamen irtibatsız bırakılan başvurucunun, davanın esasına ilişkin görüşlerini dile getirme ve savunma yapma fırsatını bulamaması yargılamanın hakkaniyetini zedelemiştir. Bu itibarla, yargı sürecine fiili katılımın idari bir hata sonucu engellenmesinin, kişinin hak arama hürriyetine ölçüsüz bir müdahale oluşturduğu kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.