Anayasa Mahkemesi Hasan Özlüoğlu Kararı 2020/19132 B.

Bu karar hukuken, rödovans sözleşmesi çerçevesinde faaliyet gösteren alt şirket işçilerinin, asıl ruhsat sahibi kuruma karşı açtıkları işçilik alacağı davalarında husumet yokluğu kararı verilmesinin mahkemeye erişim hakkını ihlal etmediği anlamına gelmektedir. Anayasa Mahkemesi, yargı mercilerinin delilleri ve sözleşme hükümlerini değerlendirerek ulaştığı "asıl işveren-alt işveren ilişkisi yoktur" sonucunu ve buna bağlı olarak verilen davanın usulden reddi kararını, adil yargılanma güvenceleri kapsamında ölçülü bir müdahale olarak değerlendirmiştir.

Ayrıca, mahkemeye erişim hakkı kapsamında incelenen aleyhe vekâlet ücreti hükmedilmesi meselesinde, bu uygulamanın gereksiz davaları önleme ve usul ekonomisini sağlama yönündeki meşru amacına dikkat çekilmiştir. Karar, davanın reddi hâlinde karşı taraf lehine vekâlet ücreti ödenmesinin, dava açmayı imkânsız kılmadığı veya aşırı derece zorlaştırmadığı sürece tek başına hak ihlali oluşturmayacağını netleştirmiştir.

Benzer davalarda emsal etkisi ve uygulamadaki önemi bakımından bu karar, özellikle madencilik sektöründe sıkça karşılaşılan rödovans sözleşmelerinden doğan işçi-işveren uyuşmazlıklarında kritik bir referans noktasıdır. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu içtihatlarıyla da uyumlu olarak, rödovans sözleşmesinin varlığı hâlinde kural olarak asıl işveren-alt işveren ilişkisinin doğmayacağı prensibi anayasal güvence denetiminden geçmiştir. Bu durum, gelecekte açılacak benzer nitelikteki işçilik alacağı davalarında davacıların kime husumet yöneltecekleri konusunda usul hukuku bakımından yol gösterici bir standart oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Maden işçisi olarak çalışan başvurucu, emeklilik sebebiyle işten ayrıldıktan sonra kıdem tazminatı ve diğer işçilik alacaklarının tarafına ödenmesi talebiyle Türkiye Kömür İşletmeleri (TTK) ve aslen çalıştığı özel madencilik şirketi aleyhine dava açmıştır. Başvurucu, özel şirketin TTK'ya ait maden sahasını rödovans sözleşmesiyle işlettiğini ve bu nedenle her iki kurumun alacaklarından birlikte sorumlu olduğunu iddia etmiştir.

Yerel mahkeme, TTK ile özel şirket arasında asıl işveren-alt işveren ilişkisi bulunmadığını, ilişkinin rödovans sözleşmesine dayandığını belirterek TTK yönünden davayı husumet yokluğu nedeniyle usulden reddetmiş ve başvurucu aleyhine vekâlet ücretine hükmetmiştir. İstinaf başvurusunun da reddedilmesi üzerine başvurucu, alacaklarına kavuşmasının engellendiği ve aleyhine haksız vekâlet ücreti çıkarıldığı gerekçesiyle mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken temel olarak Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen hak arama hürriyeti ve mahkemeye erişim hakkı prensiplerini dikkate almıştır. Yargılamanın merkezinde, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.114 ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.115 uyarınca taraf ehliyeti ve husumet ehliyetinin dava şartı olarak düzenlenmesi yatmaktadır. Husumet, bir davanın doğru kişiye yöneltilip yöneltilmediğini belirleyen temel usul kuralıdır ve bu kurala uyulmaması hâlinde davanın usulden reddi gerekmektedir.

Maddi hukuk yönünden ise uyuşmazlık, 3213 sayılı Maden Kanunu ek m.7 ve 4857 sayılı İş Kanunu hükümleri etrafında şekillenmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun yerleşik içtihatlarına göre, maden ruhsat sahalarının üçüncü kişilere devrini öngören rödovans sözleşmelerinde, sahanın işletilmesinden doğan idari, mali ve hukuki sorumluluklar (işçi alacakları dâhil) rödovansçı konumundaki alt şirkete aittir. Bu bağlamda, geçerli bir rödovans sözleşmesinin varlığı hâlinde, İş Kanunu anlamında genel bir asıl işveren-alt işveren ilişkisinden bahsedilemez.

Ayrıca mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahalelerin ölçülülük denetimi kapsamında, yersiz davaların önlenmesi ve adalet yönetiminin sağlanması amacıyla öngörülen usul kurallarının kamu yararı taşıdığı doktrin ve içtihatlarda kabul edilmektedir. Kişilerin dava açma hakları bulunmakla birlikte, bu hakkın kullanımı sonucunda ortaya çıkan makul usul giderlerine katlanmaları, mahkemeye erişim hakkının özünü zedeleyen bir ihlal olarak nitelendirilmemektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun açtığı işçilik alacağı davasının Türkiye Kömür İşletmeleri (TTK) yönünden husumet yokluğu nedeniyle reddedilmesinin mahkemeye erişim hakkına bir müdahale teşkil ettiğini tespit etmiştir. Ancak bu müdahalenin, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri çerçevesinde kanuni bir dayanağı olduğu ve davanın doğru hasıma yöneltilmesini sağlayarak yargılamanın gereksiz yere uzamasını önleme şeklinde meşru bir amaca hizmet ettiği açıkça belirlenmiştir.

Müdahalenin ölçülülüğü incelendiğinde, ilk derece mahkemesinin rödovans sözleşmesi hükümlerini, bilirkişi raporlarını ve Sosyal Güvenlik Kurumu kayıtlarını detaylı bir şekilde değerlendirdiği, TTK ile özel şirket arasındaki ilişkinin bir asıl işveren-alt işveren ilişkisi değil, rödovans ilişkisi olduğuna karar verdiği görülmüştür. Anayasa Mahkemesi, hukuk kurallarının yorumlanmasının ve delillerin değerlendirilmesinin kural olarak derece mahkemelerinin takdirinde olduğunu hatırlatmış, verilen kararda bariz bir takdir hatası veya keyfîlik bulunmadığını saptamıştır. Dolayısıyla başvurucuya husumet kuralı aracılığıyla katlanılamaz, aşırı ve orantısız bir külfet yüklenmediği kanaatine varılmıştır.

Başvurucunun aleyhine vekâlet ücretine hükmedilmesi şeklindeki ikinci şikâyeti de Anayasa Mahkemesince titizlikle değerlendirilmiştir. Vekâlet ücretinin, fuzuli davaları önleme ve yargı mercilerinin gereksiz meşguliyetini engelleme amacı taşıdığı, bu bağlamda başvuruya konu uyuşmazlıkta aleyhe hükmedilen vekâlet ücretinin mahkemeye erişim hakkını kısıtlayacak veya hakkın özünü zedeleyecek boyutta bir müdahale olmadığı belirlenmiştir. Yapılan yargılamada izlenen usulün ölçülülük ilkesiyle çelişmediği teyit edilmiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.