Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Dava açma süresi zararın öğrenilmesiyle başlar.
• İdarenin kusuru sonradan öğrenilmişse süre yeniden başlar.
• Aşırı şekilci süre hesabı mahkemeye erişimi engeller.
• Sürelere dair katı yorumlar hak ihlali doğurur.

Bu karar, idarenin hizmet kusuruna dayalı tam yargı davalarında dava açma süresinin başlangıç anının tespitine yönelik son derece kritik bir standart getirmektedir. Anayasa Mahkemesi, terör saldırısı gibi öngörülemeyen ve idarenin eylemsizliğinin veya istihbarat zafiyetinin olay anında mağdurlar tarafından bilinmesinin mümkün olmadığı durumlarda, kanuni başvuru süresinin doğrudan olayın yaşandığı tarihten itibaren başlatılmasını hukuka aykırı bulmuştur. Zarar görenlerin, idarenin kusurunu ancak daha sonra yürütülen idari veya cezai soruşturmalar neticesinde öğrenebileceği gerçeği hukuki güvence altına alınmış, sürelerin bu gerçek öğrenme anından itibaren işlemesi gerektiği vurgulanmıştır.

Benzer uyuşmazlıklarda mahkemelerin süre aşımı değerlendirmesi yaparken olayın özelliklerini, zararın ve idari eylemsizliğin ne zaman ortaya çıktığını dikkate alması zorunlu hâle gelmiştir. Özellikle idari makamların gizli yürüttüğü istihbarat veya iç soruşturma bilgilerine vatandaşların derhâl erişiminin bulunmadığı dikkate alındığında, bu karar hak arama hürriyeti önündeki katı şekilci engelleri kaldırmaktadır. İdare mahkemelerinin sürelere ilişkin aşırı dar ve lafzi yorumları terk etmesi gerektiği, aksi takdirde mahkemeye erişim hakkının özünün zedeleneceği emsal bir içtihat olarak uygulamadaki yerini sağlamlaştırmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, 11 Mayıs 2013 tarihinde Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde meydana gelen ve çok sayıda vatandaşın hayatını kaybettiği, yüzlerce kişinin yaralandığı bombalı terör saldırısında zarar gören mağdur yakınları ile idare arasındadır. Başvurucular, saldırıdan çok sonra İçişleri Bakanlığı müfettişlerince hazırlanan raporlar ve açılan ceza davaları neticesinde, olay öncesinde emniyet birimlerine somut ihbarlar geldiğini ancak idarenin gerekli önlemleri almadığını, dolayısıyla olayda hizmet kusuru bulunduğunu öğrenmişlerdir. Bu ihmal nedeniyle idareye karşı maddi ve manevi tazminat talebiyle tam yargı davası açmışlardır. Ancak idare mahkemeleri ve bölge idare mahkemesi, davaların olayın yaşandığı tarihten itibaren bir yıl içinde açılmadığı gerekçesiyle talepleri süre aşımı yönünden reddetmiştir. Başvurucular ise idarenin kusurunun olay anında bilinemeyeceğini, ihmalin ceza davasıyla sonradan ortaya çıktığını belirterek mahkemeye erişim haklarının ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine başvurmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkı ve hak arama hürriyeti ilkelerini temel almıştır. İdari yargıda uyuşmazlıkların çözümünde uygulanan 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu m. 13 hükmü, idari eylemlerden hakları ihlal edilenlerin idari dava açmadan önce eylemi öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde eylem tarihinden itibaren beş yıl içinde idareye başvurmaları gerektiğini düzenlemektedir. Dava açma sürelerinin temel amacı hukuki güvenlik ve idari istikrarın sağlanmasıdır.

Ancak Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, yargısal başvuruların usul kurallarına bağlanması hak arama özgürlüğünü tek başına zedelemese de, mahkemelerin bu kuralları uygularken yargılamanın hakkaniyetine zarar getirecek ölçüde katı şekilcilikten kaçınmaları gerekmektedir. Dava açma süresinin işlemeye başladığı anın tespiti, mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin ölçülülüğü bağlamında büyük önem taşımaktadır.

Eylemin idariliği ve doğurduğu zarar, bazen eylemin gerçekleştiği anda değil, daha sonra yürütülen adli ve idari soruşturmalar sonucunda ortaya çıkabilmektedir. Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, vakaya sebep olan idari ihmalin veya kusurun ceza yargılamalarıyla sonradan anlaşıldığı durumlarda, dava açma süresinin olayın gerçekleştiği tarihten değil, idari kusurun anlaşıldığı veya ortaya konulabildiği tarihten itibaren başlatılması hukuki bir zorunluluktur. Uğranıldığı ileri sürülen zararın öğrenilmesi gereken tarih hakkında hiçbir değerlendirme yapılmaksızın, sürelerin katı bir şekilde olayın yaşandığı günden başlatılması, bireylerin hak arama yollarını fiilen imkânsız hâle getireceğinden mahkemeye erişim hakkını ihlal etmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Anayasa Mahkemesi, Hatay'ın Reyhanlı ilçesinde 11 Mayıs 2013 tarihinde meydana gelen terör saldırısı neticesinde açılan tam yargı davalarının süre aşımı gerekçesiyle reddedilmesini incelemiştir. Saldırı sonrasında yapılan incelemeler ve İçişleri Bakanlığı Mülkiye Müfettişliği tarafından hazırlanan raporlar doğrultusunda, emniyet birimlerinin olay öncesinde gelen ihbarları değerlendirmekte yetersiz kaldığı ve gerekli önlemleri almadığı ortaya çıkmıştır. Bu hizmet kusuruna ilişkin somut bilgiler, ihmali bulunduğu düşünülen emniyet görevlileri hakkında 19 Ocak 2015 tarihinde görevi kötüye kullanma suçundan ceza davası açılmasıyla belirginleşmiş ve kamuoyuna yansımıştır.

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların olay anında idarenin ihmali ve kusurlu eylemsizliği hakkında bilgi sahibi olmalarının mümkün olmadığını vurgulamıştır. Mağdur yakınları, idarenin kusurunun ceza davasının açılmasıyla birlikte ortaya çıkmasından sonra harekete geçerek idari yollara başvurmuş ve tam yargı davalarını açmışlardır. Ancak idare mahkemeleri, dava açma süresini doğrudan patlamanın gerçekleştiği 11 Mayıs 2013 tarihinden başlatmış ve katı bir lafzi yorumla davaları süre aşımı nedeniyle reddetmiştir.

Yüksek Mahkeme, başvuruculardan idarenin güvenlik ve istihbarat zafiyetini olayın hemen ardından bilmelerini beklemenin onlara orantısız bir külfet yüklediğini tespit etmiştir. Eylemin idariliğinin ve zararla idari eylemsizlik arasındaki illiyet bağının ancak ceza davasının açılmasıyla öğrenilebildiği bir durumda, sürenin olayın gerçekleştiği tarihten başlatılması, mahkemeye erişim hakkını aşırı derecede güçleştirmiş ve fiilen imkânsız hâle getirmiştir. Derece mahkemelerinin dava açma iradeleri üzerinde doğrudan etkisi olan bu tür yeni gelişmeleri göz ardı etmesi demokratik toplum düzeninde ölçülülük ilkesiyle bağdaşmamaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, derece mahkemelerinin dava açma süresini katı bir yorumla uygulayarak mahkemeye erişim hakkını aşırı derecede sınırlandırdığı gerekçesiyle Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.