Anayasa Mahkemesi İsmail Yılmaz Kararı 2020/38164 B.

Bu karar, velayet uyuşmazlıklarında yargılama süresinin tek başına bir hak ihlali sebebi sayılamayacağını, asıl olanın süreç boyunca çocuğun üstün yararının korunması ve velayeti kendisinde olmayan ebeveynin çocukla düzenli kişisel ilişki kurmasının güvence altına alınması olduğunu hukuken net bir biçimde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, devletin aile hayatına saygı hakkı kapsamındaki pozitif yükümlülüklerinin, yalnızca davaları hızla sonuçlandırmaktan ibaret olmadığını, aynı zamanda ortaya çıkan yeni delil ve gelişmelere anında reaksiyon göstermeyi de içerdiğini vurgulamıştır.

Benzer davalarda emsal etkisi taşıyan bu içtihat, uygulamadaki mahkemelere, özellikle çocukların eğitimi, sağlığı veya psikolojik durumunu etkileyen yeni vakaların öğrenilmesi hâlinde derhâl uzman incelemesi yaptırma ve gecikmeksizin tedbir alma yükümlülüğünü hatırlatmaktadır. Babanın yargılama süresince çocuğuyla geniş zaman dilimlerinde görüşebilmesi ve Yargıtay aşamasında sunulan yeni deliller üzerine uzman raporları ışığında velayetin en kısa sürede değiştirilmesi, idarenin ve yargı makamlarının görevlerini layıkıyla yerine getirdiğinin somut bir göstergesi olarak kabul edilmiştir. Bu yönüyle karar, aile hukuku pratiklerinde çocuğun üstün yararı ile usul ekonomisi arasındaki hassas dengenin nasıl kurulması gerektiğine dair çok önemli bir rehber niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu baba, eski eşine karşı açtığı boşanma ve velayet davası sürecinde yaşanan olaylar ile yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur. İlk derece mahkemesi, boşanma kararıyla birlikte müşterek çocukların velayetini anneye bırakmış, babayla ise hafta sonları, bayramlar ve tatil dönemlerini kapsayacak şekilde kişisel ilişki kurulmasına hükmetmiştir. Ancak başvurucu baba, annenin vaktinin çoğunu bir dergâhta geçirdiğini, çocuklara dini baskı uyguladığını ve en önemlisi müşterek çocuğu okula göndermediğini iddia ederek karara itiraz etmiştir. Yargıtay'ın bozma kararı sonrasında iddiaların doğruluğunun araştırılması için yeniden alınan uzman sosyal inceleme raporu doğrultusunda, annenin eğitim konusunda çocuğu ihmal ettiği tespit edilmiş ve çocukların velayeti babaya verilmiştir. Başvurucu, velayetin kendisine verilmesi sürecinin yaklaşık üç yıl gibi uzun bir süre alması nedeniyle çocuklarının bu dönemde eğitim hakkından mahrum kaldığını ve dini baskı altında tutulduklarını iddia etmiş; devletin makul sürede karar vermeyerek aile hayatına saygı hakkını ihlal ettiği gerekçesiyle manevi tazminat talebinde bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı incelerken öncelikle Anayasa m.20 kapsamında düzenlenen özel hayatın ve aile hayatının korunması hakkı ile Anayasa m.41 içerisinde yer alan ailenin korunması ve çocuk hakları hükümlerini temel dayanak olarak ele almıştır. Bu maddeler, devletin aile hayatına keyfî olarak müdahale etmeme yönündeki negatif yükümlülüğünün yanı sıra, ebeveyn ile çocuğun bütünleşmesini ve sağlıklı bir ilişki kurmasını sağlamak amacıyla gerekli tedbirleri alma yönündeki pozitif yükümlülüğünü de kesin hatlarıyla içermektedir.

Anayasal güvencelere göre, her çocuk üstün yararına açıkça aykırı olmadıkça anne ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve bu ilişkiyi sürdürme hakkına tam olarak sahiptir. Ebeveyn ile çocuk arasındaki aile hayatı, boşanma süreci boyunca ve mahkemenin boşanma kararı vermesinden sonra da hukuken ve fiilen devam eder. Bu ilişkinin sürdürülmesinde ve yeniden tesisinde dikkate alınması gereken en temel unsur şüphesiz çocuğun üstün yararıdır. Kamusal makamlar, aile ilişkilerinin devamlılığını sağlama, taraflar arasında iş birliği oluşturma ve çocuğun menfaatlerini koruma noktasında kendilerinden beklenen en üstün gayreti göstermekle yükümlüdür.

Velayet ve kişisel ilişki kurulmasına dair uyuşmazlıklarda kamusal makamlarca alınacak tedbirlerin etkinliği, bu kararların mümkün olan en kısa sürede ivedilikle verilmesiyle doğrudan bağlantılıdır. Mahkemelerin vereceği kararlar, psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacı gibi uzmanlar tarafından titizlikle hazırlanan bilimsel görüşlere, sosyal inceleme raporlarına ve somut nesnel verilere dayanmalıdır. Ayrıca, idrak çağındaki çocukların olgunluk düzeyleri elverdiği takdirde velayet ve kişisel ilişki konusundaki beyanlarının da mahkemeler tarafından mutlaka alınması ve karar verilirken dikkate alınması yerleşik bir içtihat kuralı olarak kabul edilmektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı değerlendirirken ilk derece mahkemesi ile bölge adliye mahkemesi tarafından verilen kararları ve yargılama sürecinde atılan adımları detaylı bir şekilde incelemiştir. Boşanma davası sürecinde alınan ilk uzman raporunda, çocukların eğitimlerinde herhangi bir aksaklık olmadığı, annenin yanında temel bakım ve gözetimlerinin eksiksiz bir biçimde sağlandığı tespiti yapılmış ve bu doğrultuda velayet anneye verilmiştir. Ancak başvurucu babanın temyiz aşamasında sunduğu, annenin müşterek çocuğu okula göndermediğine dair İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü yazısı ve savcılık soruşturma tutanakları üzerine Yargıtay 2. Hukuk Dairesi kararı bozmuştur.

Bozma ilamı sonrasında derece mahkemesince ivedilikle yeni bir sosyal inceleme raporu alınmış, raporda annenin eğitimi ihmal ettiği net olarak tespit edilmiş ve velayet derhâl babaya geçirilmiştir. Yüksek Mahkeme, çocuğun okula gönderilmediğine dair yeni bir vakanın ortaya çıkması üzerine derece mahkemesinin en kısa sürede uzman görüşü alarak velayeti değiştirmesini ve gerekli müdahaleyi gecikmeksizin yapmasını pozitif yükümlülüklerin yerine getirilmesi bakımından yeterli bulmuştur.

Bunun yanı sıra, üç yıllık yargılama süreci boyunca babanın çocuklarıyla düzenli şekilde görüştüğü, mahkeme kararıyla başvurucuya her ay iki hafta sonu, bayram günleri, ara tatiller ve ağustos ayını tamamen kapsayacak şekilde son derece geniş ve etkili bir kişisel ilişki tesisi imkânı sağlandığı vurgulanmıştır. Yargısal makamların, çocuğun üstün yararını her aşamada dikkate aldığı, ebeveyn ile çocuğun menfaatleri arasındaki adil dengeyi gözeterek hareket ettiği belirlenmiştir. Tarafların koşullarına yönelik incelemelerin bilimsel verilere dayandığı, yeterli olduğu, kararlarda bariz bir takdir hatası veya açık bir keyfîlik bulunmadığı tespiti yapılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, yargı makamlarının aile hayatına saygı hakkının güvencelerini gözeterek pozitif yükümlülüklere uygun bir yargılama yaptıkları gerekçesiyle başvurucunun aile hayatına saygı hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.