Anayasa Mahkemesi Osman Sezer Kararı 2021/52130 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlü ve tutukluların sahip olduğu ifade özgürlüğünün sınırları ile cezaevi idareleri tarafından verilen disiplin cezalarının hukuka uygunluk denetimi açısından son derece kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların odalarında yapılan aramalarda ele geçirilen materyaller veya dokümanlar nedeniyle tesis edilen disiplin cezalarının, yalnızca şeklî ve yüzeysel bir tespite dayandırılamayacağını açıkça ortaya koymuştur. Karar, bir eylemin disiplin suçu oluşturabilmesi için söz konusu eylemin kurumun güvenliğini, düzenini veya disiplinini bozacak nitelikte olduğunun idari ve yargısal merciler tarafından mutlaka ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ispatlanması gerektiğini güçlü bir biçimde vurgulamaktadır.

Uygulamada, ceza infaz kurumu idareleri ve infaz hâkimlikleri tarafından verilen kararlarda, mahpusların savunmalarının şablon gerekçelerle reddedildiği veya esasa etkili iddiaların hiç araştırılmadığı vakalar sıklıkla görülmektedir. Bu karar, mahpusların kendi lehlerine ileri sürdükleri makul ve araştırılabilir itirazların, infaz hâkimlikleri tarafından mutlak surette incelenmesi ve kararda tartışılarak karşılanması gerektiği yönünde önemli bir emsal teşkil etmektedir. Yargı mercilerinin eksik inceleme ve yetersiz gerekçeyle verdikleri kararların anayasal hak ihlallerine yol açacağı, idarenin keyfîliğe varan tutumlarının yargı eliyle düzeltilmesi gerektiği bu içtihatla bir kez daha ve çok net bir biçimde ilgili makamlara hatırlatılmıştır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, silahlı terör örgütüne üye olma suçundan ceza infaz kurumunda hükümlü olarak bulunmaktadır. Olay tarihinde cezaevi görevlileri tarafından başvurucunun kaldığı koğuşta bir kısmi arama yapılmıştır. Yapılan bu arama esnasında, başvurucuya ait olduğu iddia edilen bir kitabın sayfaları arasına bantla yapıştırılmış, terör örgütü liderini övücü ifadeler içeren birtakım fotokopi kâğıtları ve notlar bulunmuştur.

Bunun üzerine cezaevi disiplin kurulu, suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapmak suçlamasıyla başvurucuya on beş gün hücreye koyma disiplin cezası vermiştir. Başvurucu ise odasında bulunan kitabın kesinlikle kendisine ait olmadığını, kendi kitabının farklı bir yayınevine ait olup emanet eşya deposunda muhafaza edildiğini, aramada bulunan kitabın idarece yanlışlıkla kendisine verildiğini ve bu durumu daha önce defalarca görevlilere bildirmesine rağmen hiçbir düzeltici işlem yapılmadığını belirterek karara itiraz etmiştir. Ancak infaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesi, başvurucunun bu haklı savunmalarını hiç araştırmadan ve kitabın içindeki notların cezaevi güvenliğini nasıl tehlikeye düşürdüğünü somut olarak açıklamadan itirazları kesin olarak reddetmiştir. Temel uyuşmazlık, yeterli inceleme yapılmadan verilen bu cezanın başvurucunun anayasal haklarını ihlal edip etmediği noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken temel olarak Anayasa'nın ifade özgürlüğünü güvence altına alan 26. maddesi hükümlerini ve ceza infaz mevzuatını merkeze almıştır. Hükümlü ve tutukluların ifade özgürlüğüne yönelik müdahalelerin yasal dayanağı 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun olarak karşımıza çıkmaktadır.

5275 sayılı Kanun m. 44/3-l bendi, "suç örgütlerinin eğitim ve propaganda faaliyetlerini yapmak veya yaptırmak" fiilini on bir günden yirmi güne kadar hücreye koyma cezası ile ağır bir yaptırıma bağlamıştır. Ancak Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, bir eylemin bu Kanun kapsamında disiplin suçu oluşturabilmesi için sadece disiplin suçunu düzenleyen özel hükümdeki şartların gerçekleşmesi yeterli kabul edilemez. Aynı zamanda disiplin suç ve cezaları yönünden genel hüküm niteliğinde olan 5275 sayılı Kanun m. 37 uyarınca, eylemin ceza infaz kurumunda düzenli bir yaşamın sürdürülmesini, güvenliğin ve disiplinin sağlanmasını somut olarak tehlikeye düşürecek veya bozacak nitelikte olması zorunludur.

Yerleşik anayasal prensiplere göre, herkes gibi tutuklu ve hükümlüler de kural olarak temel hak ve hürriyetlere sahiptir. İfade özgürlüğüne ceza infaz kurumu şartları çerçevesinde getirilecek her türlü sınırlandırmanın demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olması anayasal bir şarttır. Bir ifadenin terör örgütü propagandası sayılarak hücre hapsi gibi ağır bir disiplin cezasına konu edilebilmesi için, kamu makamlarının ve kararları denetleyen infaz hâkimliklerinin, bu ifadenin kurumun düzenini veya güvenliğini tam olarak nasıl tehlikeye attığını ilgili ve yeterli bir mahkeme gerekçesiyle ortaya koymaları gerekmektedir. İdare ve mahkemeler, başvurucuların kendi lehlerine olan delillerin toplanması ve iddialarının araştırılması yönündeki makul taleplerini yanıtsız bırakmamakla yükümlüdür.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucuya verilen hücre hapsi disiplin cezasının ifade özgürlüğüne yönelik çok açık bir müdahale teşkil ettiğini tespit etmiştir. Yapılan detaylı incelemede, ceza infaz kurumu disiplin kurulunun, başvurucunun odasında bulunan kitap içindeki ifadenin doğrudan terör örgütünün propagandasını yapma mahiyetinde olduğunu şablon bir yaklaşımla kabul ederek cezalandırma yoluna gittiği görülmüştür.

Ancak başvurucu hem disiplin soruşturması hem de infaz hâkimliği yargılaması sürecinde son derece somut ve denetlenebilir bir savunma yapmıştır. Başvurucu, bahse konu kitabın kendisine ait olmadığını, kendisine ait olan kitabın farklı bir yayınevine ait olup cezaevi emanet eşya biriminde tutulduğunu, odasındaki kitabın idarece tamamen yanlışlıkla kendisine teslim edildiğini ve bu durumu daha önce görevlilere defalarca ilettiğini açıkça ve ısrarla savunmuştur. Buna rağmen, ne ceza infaz kurumu idaresi ne de kararı denetlemekle görevli infaz hâkimliği başvurucunun bu somut, haklı ve kolayca araştırılabilir nitelikteki savunmasına yönelik herhangi bir inceleme veya araştırma yapmıştır. İnfaz Hâkimliği kararında, başvurucunun iddialarının aksini kanıtlayacak hiçbir delil, inceleme veya değerlendirme yer almamaktadır.

Öte yandan Anayasa Mahkemesi, kitapta yer aldığı belirtilen ifadelerin tek başına terör örgütünün propagandasını yapmaya ne derece elverişli olduğunun ve sayfa arasına gizlenmiş bu notların kurum düzeni veya güvenliğini somut olarak nasıl tehlikeye düşürdüğünün derece mahkemeleri tarafından ortaya konulamadığına bilhassa dikkat çekmiştir. Gerek disiplin kararı gerekse de itirazın reddi kararlarında, bahsi geçen eylemin kurum disiplini üzerindeki potansiyel veya gerçek etkisine dair hiçbir analiz, tartışma veya yeterli gerekçe bulunmamaktadır.

Anayasa Mahkemesi, idarenin ve yargı makamlarının, başvurucunun eylemi nedeniyle hücre hapsi disiplin cezası ile cezalandırılmasının zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığını ilgili ve yeterli bir gerekçeyle ispat edemediklerine hükmetmiştir. Gerekçesiz, eksik incelemeye dayalı ve savunma hakkını kısıtlayıcı nitelikteki bu müdahale, demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun bir müdahale olarak kabul edilmemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, idare ve derece mahkemelerince gerekli araştırma yapılmadan ve yetersiz gerekçe ile disiplin cezası verilmesi nedeniyle başvurucunun Anayasa’nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiştir.