Anayasa Mahkemesi Mahmut Işık Kararı 2020/1989 B.

Bu karar, hukuken ceza yargılamalarında makul süre hesaplamasının nasıl yapılması gerektiğine dair çok net bir standart ve sınır çizmektedir. Yargılama süresi hesaplanırken davanın sadece ilk derece mahkemesindeki aşaması değil, olağan kanun yollarında (istinaf, temyiz) geçen sürelerin de bütünüyle dikkate alınması gerektiği vurgulanmıştır. Başvurucu hakkında yerel mahkemece verilen beraat kararının mağdur tarafça temyiz edilmesi, hukuki süreci fiilen ve hukuken devam ettiren bir olgudur. Anayasa Mahkemesi bu kararında, Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Tazminat Komisyonunun sadece ilk derece aşamasını baz alarak verdiği ret kararının, etkili başvuru hakkının özüne dokunduğunu ve bu kurumun vatandaşlara "başarı şansı sunma" kapasitesini doğrudan zedelediğini tespit etmiştir. İhlali gidermek için kurulan idari ve yargısal yolların dar ve keyfî yorumlarla işlevsizleştirilmesi hukuken kabul edilemez bulunmuştur.

Benzer davalardaki emsal etkisi uygulamada oldukça yüksektir. Zira uzun yargılama şikâyetlerine karşı ihdas edilen İnsan Hakları Tazminat Komisyonu, vatandaşların başvurularında binlerce dosyada ilk elden inceleme yapmaktadır. Komisyonun, kanun yolu aşamasını yok sayan ve vatandaşları usule dair dar yorumlarla mağdur eden öngörülemez yorum pratiği bu kararla anayasaya aykırı bulunmuştur. Uygulamada, Komisyonun ve itiraz mercii olan İdare Mahkemelerinin, yargılama sürelerini hesaplarken dosyanın kesinleşme şerhinin düzenlendiği nihai tarihi baz almaları gerektiği kesin bir prensip hâline getirilmiştir. Bu durum, uzun yargılamalardan dolayı mağdur olan vatandaşların tazminat haklarına ulaşmalarını güvence altına alırken, kurulan sistemin kâğıt üzerinde kalmayıp pratikte de etkili bir şekilde işlediğini kanıtlamak açısından büyük bir güvence oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, işletmekte olduğu alkollü mekâna on sekiz yaşından küçük bir kişiyi kabul ettiği ve söz konusu mağdurun başka şahıslar tarafından maruz bırakıldığı cinsel istismar eylemini yetkili makamlara ihbar etmediği iddiasıyla açılan davada yargılanmıştır. İstanbul 1. Ağır Ceza Mahkemesinde görülen ve 9 Mart 2012 tarihinde iddianamenin düzenlenmesiyle başlayan dava süreci, 4 Mart 2013 tarihinde başvurucunun isnat edilen suçlardan beraat etmesiyle sonuçlanmıştır. Ne var ki, mağdur vekilinin söz konusu beraat kararını temyiz etmesi üzerine dosya Yargıtay'a taşınmış ve Yargıtay 14. Ceza Dairesi ancak dört yılı aşkın bir süre sonra, 22 Kasım 2017 tarihinde temyiz talebinin reddine karar vermiştir.

Başvurucu, yargılama sürecinin fazlasıyla uzaması sebebiyle İnsan Hakları Tazminat Komisyonuna başvurarak makul sürede yargılanma hakkının ihlali nedeniyle mağduriyetinin giderilmesini talep etmiştir. Ancak Komisyon, temyiz aşamasında geçen dört yılı aşkın süreyi hiçbir şekilde hesaba katmayarak davanın sadece 11 ay 23 gün sürdüğüne karar vermiş ve makul süre şartının ihlal edilmediğine kanaat getirerek başvuruyu reddetmiştir. Karara yapılan itirazı inceleyen Bölge İdare Mahkemesi de bu ret kararını onamıştır. Bu nedenle uyuşmazlığın temel konusu, temyiz kanun yolunda geçen sürenin makul süre hesabında dikkate alınmamasının hukuken doğru olup olmadığı ve bu yaklaşımın kişinin hakkını aramasını sağlayan komisyon mekanizmasını işlevsiz hâle getirip getirmediğidir.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı incelerken, Anayasa'nın 36. maddesi ile güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile bağlantılı olarak Anayasa'nın 40. maddesi ile korunan etkili başvuru hakkı çerçevesinde detaylı bir hukuki değerlendirme yapmıştır.

Etkili başvuru hakkı, kişinin anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri sürmesi durumunda, bu iddialarını yetkili ve bağımsız merciler önünde inceletebileceği, makul, erişilebilir ve ihlalin sonuçlarını ortadan kaldırmaya elverişli yollara sahip olmasını gerektirir. Sadece kanun metninde bir başvuru yolunun soyut olarak düzenlenmiş olması yeterli kabul edilemez; bu yolun aynı zamanda uygulamada da başarı şansı sunması, idari ve yargısal mercilerin somut olayları nesnel, hukuka uygun ve öngörülebilir bir şekilde değerlendirmesi şarttır. Savunulabilir iddiaların ilgili makamlarca geniş bir şekilde değerlendirilmesi ve ret kararlarının yeterli gerekçelerle açıklanması anayasal bir zorunluluktur.

Ceza muhakemesi hukuku prensipleri ve yerleşik anayasal içtihatlar doğrultusunda, bir ceza yargılamasının süresi hesaplanırken sürecin başlangıç tarihi, kişiye suç isnadının resmen yöneltildiği veya arama, gözaltı gibi koruma tedbirlerinden etkilendiği tarihtir. Sürenin sona erdiği tarih ise, suç isnadına dair nihai ve kesin kararın verildiği, yani yargısal sürecin tamamen noktalandığı andır. Yargılaması derdest olan davalarda ise süre Anayasa Mahkemesinin karar verdiği tarihe kadar hesaplanır.

6384 sayılı Kanun ile kurulan İnsan Hakları Tazminat Komisyonu, makul sürede yargılanma şikâyetlerinin çözümü için "ilk bakışta başarı şansı sunma ve yeterli giderim sağlama kapasitesi" olduğu kabul edilerek vatandaşlara adres gösterilen bir mekanizmadır. Bu mekanizmanın etkili başvuru hakkının gereklerini karşılayabilmesi için başvurucuların meşru şikâyetlerinin, usul kurallarının katı, dar ve keyfî yorumlanmasıyla bertaraf edilmemesi elzemdir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucu hakkında ilk derece mahkemesi olan İstanbul 1. Ağır Ceza Mahkemesi tarafından 4 Mart 2013 tarihinde beraat kararı verilmiş olmasına rağmen, yargılamanın bu tarihte fiilen ve hukuken sona ermediğini tespit etmiştir. Bahse konu beraat kararı mağdur vekili tarafından temyiz edilmiş, ilk derece mahkemesi de bu talebi usulden reddetmeyip süreci Yargıtay'a taşımıştır. Yargıtay 14. Ceza Dairesinin temyiz talebini usulden reddettiği 22 Kasım 2017 tarihine kadar başvurucu hakkındaki ceza davası Yargıtay önünde derdest kalmış ve bu süre zarfında başvurucu hakkındaki beraat kararı kesinleşmemiştir.

İnsan Hakları Tazminat Komisyonu ve Komisyon kararına yapılan itirazı inceleyen Ankara Bölge İdare Mahkemesi 11. İdari Dava Dairesi ise makul süre hesabında çok temel bir hataya imza atmıştır. Komisyon, beraat kararı ile temyizin reddine kadar geçen yaklaşık dört yıl sekiz ay on sekiz günlük süreyi tamamen yok saymıştır. Oysa ceza yargılamasında sürenin sona erdiği an, isnadın nihai olarak karara bağlandığı ve kararın kesinleşme şerhinin düzenlendiği andır. Başvurucudan, mağdur vekilinin temyiz talebinin Yargıtay tarafından ileride usulden reddedileceğini önceden öngörmesi ve beraat kararının kesinleştiği varsayımıyla hareket etmesi beklenemez. Zira temyiz süreci boyunca başvurucu, beraat kararının sağladığı hukuki güvenlikten, aklanmış olma duygusundan ve kesinleşmiş bir yargı kararının olumlu sonuçlarından tümüyle mahrum kalmıştır.

Tazminat Komisyonunun ve Bölge İdare Mahkemesinin, temyiz sürecini hiçbir şekilde dikkate almadan davanın sadece on bir ay yirmi üç günde tamamlandığı yönündeki tespiti, hukuki öngörülebilirlikten uzak ve bariz bir takdir hatasıdır. Uzun yargılamalardan doğan mağduriyetleri gidermek amacıyla kurulan ve teorik olarak "etkili" kabul edilen Tazminat Komisyonu, bu hatalı yorumu nedeniyle somut olayda başvuru yolunun başarı şansı sunma potansiyelini yitirmesine sebep olmuştur. İdari mercilerin ve itiraz makamlarının, kişilerin anayasal haklarını kullanmasını bu denli daraltıcı ve kanunun amacına aykırı yorumlaması anayasal sistemde karşılık bulamaz.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, makul sürede yargılanma hakkı ihlali iddiasıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir ve başvuruyu kabul etmiştir.