Anayasa Mahkemesi Barkın Timtik Kararı 2020/32414 B.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan tutuklu ve hükümlülerin ailevi görevlerini yerine getirme hakları bağlamında son derece kritik bir anlama sahiptir. Hükümözlü statüsündeki başvurucunun kardeşinin cenaze ve taziye merasimine katılım talebinin soyut güvenlik ve salgın hastalık gerekçeleriyle reddedilmesi, Anayasa ile güvence altına alınan özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına ölçüsüz bir müdahale olarak nitelendirilmiştir. Karar, devletin ceza infaz kurumu güvenliğini sağlama yükümlülüğü ile mahpusun ailesiyle bağını sürdürme hakkı arasında adil bir denge kurulması gerektiğini net bir şekilde vurgulamaktadır.

Uygulamadaki emsal etkisi ve önemi bakımından bu içtihat, idare ve infaz hâkimlikleri için bağlayıcı bir standart getirmektedir. Mahpusların cenaze izni taleplerinin reddedilebilmesi için artık genelgeçer, matbu güvenlik tehlikelerinden ziyade; kişiye, olaya ve o anki koşullara özgü, somut ve ikna edici risk analizlerinin ortaya konulması zorunludur. Ayrıca, sadece defin işleminin değil, cenaze sonrası taziye kabulünün de bu mazeret izni kapsamında değerlendirilmesi gerektiği açıkça belirtilerek, yasal düzenlemenin kültürel ve insani boyutuna da güçlü bir vurgu yapılmıştır. Bu husus, cezaevi uygulamalarında ve infaz hukukunda kişi odaklı hak eksenli bir yaklaşımın yerleşmesi adına büyük bir öneme sahiptir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, silahlı terör örgütü kurma veya yönetme suçundan ceza infaz kurumunda hükümözlü olarak tutulan başvurucunun, vefat eden kardeşinin cenaze ve taziye törenine katılmasına izin verilmemesinden kaynaklanmaktadır. Başvurucu, kardeşinin vefatı üzerine törenlere katılmak için idareye ve Cumhuriyet Başsavcılığına başvurmuştur. Başsavcılık, katılımı güvenlik soruşturmasının olumlu sonuçlanması ve salgın tedbirlerinin alınması şartına bağlamıştır. Ancak jandarma birimleri tarafından, başvurucunun kaçma şüphesi bulunduğu, salgın hastalık riski olduğu ve yeterli emniyet tedbiri alınamayacağı gerekçeleriyle olumsuz görüş bildirilmiş ve başvurucu törene götürülmemiştir. Başvurucu, kendisinden daha ağır suçlardan yatan kişilere bu iznin verildiğini, aynı şehirdeki törene götürülmemesinin keyfî olduğunu iddia ederek konuyu infaz hâkimliğine ve sonrasında ağır ceza mahkemesine taşımış, talepleri reddedilince Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, bu tür başvurularda uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 20. maddesinde düzenlenen özel hayata ve aile hayatına saygı hakkı çerçevesinde ele almaktadır. Bu hakkın sınırlandırılmasında kanunilik, meşru amaç, demokratik toplum düzeninde gerekli olma ve ölçülülük ilkelerinin titizlikle gözetilmesi gerekmektedir. İlgili uyuşmazlığın temel yasal dayanağını ise 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.94 oluşturmaktadır. Bu madde kapsamında düzenlenen mazeret izni, mahpusların yakınlarının ölümü hâlinde onlara insani bir hak tanımaktadır.

Yerleşik içtihat prensipleri uyarınca, Anayasa'nın 19. maddesi gereği ceza infaz kurumunda tutulmanın doğal bir sonucu olarak kişilerin özel ve aile hayatlarına sınırlamalar getirilmesi olağandır. Ancak bu noktada asıl önemli olan, ceza infaz kurumunun güvenliğinin sağlanması ile mahpusun özel ve aile hayatına saygı hakkı arasında adil bir denge kurulmasıdır.

Doktrinde ve yargısal içtihatlarda kabul edildiği üzere, ölüm olayı ve akabinde gerçekleşen cenaze ile taziye merasimleri insan hayatının en temel kültürel ve ailevi unsurlarındandır. 5275 sayılı Kanun m.94 kapsamında tanınan mazeret izninin yalnızca defin işlemiyle sınırlı yorumlanmaması, taziye ziyaretlerini ve ailenin bir araya gelerek birbirine destek olma ihtiyacını da kapsaması gerektiği yerleşik bir kural hâline gelmiştir. İdarenin bu izni kısıtlarken genel ve soyut gerekçelere değil, somut olgulara, kişisel tehlike değerlendirmelerine ve duruma özgü objektif verilere dayanması hukukun üstünlüğü ilkesinin bir zorunluluğudur. Müdahalenin demokratik toplumda zorunlu bir ihtiyacı karşılayıp karşılamadığının yetkili mercilerce ikna edici şekilde gerekçelendirilmesi şarttır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvurucunun kardeşinin cenaze ve taziye törenine katılımının engellenmesini, idare ve yargı mercilerinin sunduğu gerekçeler çerçevesinde incelemiştir. Başsavcılığın kararı sonrası kolluk kuvvetleri tarafından düzenlenen tutanakta, COVID-19 salgınının neden olduğu bulaş riskine değinilmiş ve yeterli güvenlik tedbiri alınamayacağı ifade edilmiştir. Ancak Mahkeme, salgın hastalık riskine ilişkin yapılan değerlendirmenin son derece genel ve soyut bir gerekçe düzeyinde kaldığını tespit etmiştir. Maske, sosyal mesafe ve diğer koruyucu sağlık tedbirleri çerçevesinde başvurucunun bu hakkını kullanıp kullanamayacağına dair hiçbir spesifik alternatif değerlendirilmemiştir.

Bunun yanı sıra, başvurucunun kaçma şüphesinin bulunduğuna ve emniyet birimlerince yeterli güvenlik önlemi alınamayacağına yönelik tespitlerin de somut bir tehlikeye veya açık bir olguya dayanmadığı görülmüştür. Olayın meydana geldiği koşullar, törenin yapılacağı mekân ve başvurucunun özel durumu dikkate alınarak detaylı bir risk analizi yapılmamış, idare sadece genel geçer ifadelerle katılımı engellemiştir.

Yargısal denetim makamları olan infaz hâkimliği ve ağır ceza mahkemesinin de başvurucunun esasa ve usule ilişkin itirazlarını yeterince karşılamadığı, müdahalenin ölçülülüğüne dair ikna edici bir inceleme yapmadan ret kararı verdikleri anlaşılmıştır. Başvurucunun kardeşini kaybetmenin verdiği derin üzüntü ve ailesiyle bu acıyı paylaşma ihtiyacı dikkate alındığında, sunulan gerekçeler başvurucunun temel hakları ile kamu güvenliği arasındaki adil dengeyi sağlamaktan uzaktır. Bu nedenle uygulanan kısıtlayıcı işlem, demokratik bir toplumda gerekli ve ölçülü bulunmamıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata ve aile hayatına saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.