Anayasa Mahkemesi Ali Yağız Kararı 2021/52741 B.

Bu karar hukuken, mahkemelerin uyuşmazlığın çözümünde taraflarca ileri sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve itirazlara mutlaka tatminkâr bir yanıt vermesi gerektiğini güçlü bir biçimde vurgulamaktadır. Yargılamayı yürüten mahkemelerin, uyuşmazlığın temel maddi ve hukuki sorunları hakkında tarafların ortaya koyduğu deliller ile ulaşılan sonuç arasında somut ve mantıksal bir bağ kurması anayasal bir zorunluluktur. Özellikle kişinin mesleki hayatını ve statüsünü doğrudan etkileyen devlet memurluğundan çıkarma gibi son derece ağır yaptırımlara karşı açılan iptal davalarında, idari işlemin dayanağı olan iddiaların çürütülmesine yönelik savunmaların mahkeme kararlarında tartışılmaması, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkının açık bir ihlali anlamına gelmektedir.

Benzer davalarda bu kararın emsal etkisi, bilhassa idari yargıda görülen iptal davalarında mahkemelerin yalnızca idarenin sunduğu soruşturma raporlarına ve evrak üzerinden yapılan tespitlere dayanarak karar vermesinin yeterli olmayacağı yönündedir. Mahkemeler, davacının savunma hakkı kapsamında sunduğu tanık dinletme veya bilirkişi incelemesi yapılması gibi taleplerinin neden kabul edilmediğini veya yargılama sonucuna neden etki etmediğini gerekçeli kararlarında açıklamakla yükümlüdür. Kararın uygulamadaki önemi ise, idarenin tesis ettiği disiplin cezalarının hukuka uygunluk denetiminin şeklî bir incelemeden ibaret kalamayacağını, idari işlem sürecinde toplanan delillerin yargılama aşamasında çelişmeli bir şekilde tartışılarak şeffaf biçimde gerekçelendirilmesi gerektiğini ortaya koymasından kaynaklanmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Osmaniye'nin Kadirli ilçesinde bir camide imam hatip olarak görev yapan Ali Yağız hakkında, günlük konuşmalarında ve cemaate verdiği vaazlarda kullandığı bazı ifadeler nedeniyle disiplin soruşturması başlatılmıştır. Soruşturma sonucunda, başvurucunun dini konularda bilinenin aksine farklı beyanlarda bulunduğu ileri sürülmüş ve ilgili mevzuattaki ortak nitelik şartını kaybettiği gerekçesiyle devlet memurluğundan çıkarılmasına karar verilmiştir.

Başvurucu, iddia edilen konuşmaların içeriğinin ve doğruluğunun uzman bir bilirkişi tarafından incelenmediğini, ayrıca lehine tanıklık yapacak cami cemaatinin dinlenilmediğini belirterek ihraç işleminin iptali talebiyle idare mahkemesine dava açmıştır. İdare mahkemesince açılan iptal davası, idarenin hazırladığı soruşturma raporuna dayanılarak reddedilmiştir. Başvurucu, bu yargılama sürecinde uyuşmazlığın esasına yönelik ileri sürdüğü temel iddia ve savunmalarının mahkeme tarafından hiçbir şekilde dikkate alınmadığını ve kararın gerekçesiz olduğunu ileri sürerek bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Mahkemenin uyuşmazlığı çözerken dayandığı temel hukuk kurallarının başında, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ve 141. maddesinde düzenlenen mahkeme kararlarının gerekçeli olması zorunluluğu gelmektedir. Adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı, kişilerin hakkaniyete uygun bir şekilde yargılanmalarını ve bu amaca uygunluk yönünden yargılamanın şeffaf bir biçimde denetlenmesini temin etmeyi amaçlamaktadır.

Disiplin hukukuna ilişkin idari işlem yönünden ise 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m.98 ile 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun m.9 hükümleri temel dayanakları oluşturmaktadır. Bu kanunlara istinaden çıkarılan Diyanet İşleri Başkanlığı Atama ve Yer Değiştirme Yönetmeliği'nin ilgili maddesi uyarınca personelin, "itikat, ibadet, tavır ve hareketlerinin İslâm törelerine uygunluğunun çevresinde bilinir olduğu" şeklinde ortak bir nitelik taşıması kuralı getirilmiştir.

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, mahkeme kararlarının davanın temel maddi ve hukuki sorunları ile taraflarca öne sürülen ve davanın sonucunu değiştirebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalara makul bir gerekçe ile yanıt vermesi zorunludur. Uyuşmazlığın hukuki ve maddi sorunlarıyla ilgisiz değerlendirmelere kararda yer verilmesi veya davanın esasına doğrudan etkili bir hususun cevapsız bırakılması gerekçeli karar hakkının ihlaline yol açar. Ayrıca kanun yolu denetimi yapan mercilerin de ilk derece mahkemesince karşılanmayan veya kanun yolunda ilk defa ileri sürülen esaslı iddiaları değerlendirmesi anayasal bir yükümlülük olup, bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi yargılamanın bütününe zarar vermektedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda, cami imam hatibi olarak görev yapan başvurucunun günlük konuşmaları ve vaazları nedeniyle başlatılan disiplin soruşturması neticesinde, taşıması gereken ortak nitelik şartını kaybettiğinden bahisle devlet memurluğundan çıkarıldığı anlaşılmaktadır. İptal davasına bakan idare mahkemesi, yalnızca idare tarafından hazırlanan soruşturma raporunu ve ifade tutanaklarını dikkate alarak davanın reddine karar vermiş, bu karar istinaf ve temyiz aşamalarından geçerek kesinleşmiştir.

Başvurucu, yargılama aşamasında mahkemenin sonucunu doğrudan değiştirebilecek çok temel iki iddia ileri sürmüştür: Birincisi, sarf ettiği iddia edilen sözlerin mahiyeti ve doğruluğu hakkında uzman bir bilirkişi incelemesi yapılması gerektiğidir. İkincisi ise, lehine tanıklık yapabilecek cami cemaatinin mahkeme huzurunda dinlenilmesi talebidir. Disiplin soruşturmasındaki tanık beyanlarına dayanılarak ve kişinin çevresindeki bilinirliği ölçüt alınarak meslekten ihraç gibi son derece ağır bir yaptırım uygulandığı göz önüne alındığında, başvurucunun bu iddialarının uyuşmazlığın esasını doğrudan etkileyebilecek nitelikte olduğu son derece açıktır.

Buna karşın yargı mercileri, davanın esası yönünden kritik öneme sahip bu iddia ve savunmaları tamamen göz ardı etmiş; bu taleplerin neden reddedildiğine veya yargılama sonucuna neden etki etmediğine dair gerekçeli kararlarında olumlu ya da olumsuz hiçbir değerlendirmede bulunmamıştır. Yargılama süreci bir bütün olarak ele alındığında, mahkemelerin ilgili ve yeterli bir gerekçe sunma yükümlülüğünü yerine getirmediği saptanmıştır. Yargı mercilerinin esaslı itirazlara sessiz kalması, başvurucunun adil yargılanma hakkı kapsamında davasını etkili bir şekilde savunamaması sonucunu doğurmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, gerekçeli karar hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.