Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Bireysel başvuru hakkının kullanımı idarece engellenemez.
• Mahpusların mahkemeye erişiminin kolaylaştırılması idarenin yükümlülüğüdür.
• Belgelerin başvuru amacıyla hazırlandığı somut olarak saptanmalıdır.
• Sadece fotokopi talebi doğrudan mahkemeye erişim sayılamaz.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların bireysel başvuru haklarını kullanırken idareden talep ettikleri işlemlerde, hakkın özü ile talebin niteliği arasındaki ilişkiyi hukuken netleştirmektedir. Anayasa Mahkemesi, mahpusların anayasal haklarını arama özgürlüğünün kısıtlanamayacağını ve idarenin bu konuda kolaylaştırıcı bir rol üstlenmesi gerektiğini vurgulasa da, cezaevindeki her türlü evrak veya fotokopi talebinin doğrudan mahkemeye erişim hakkı kapsamında değerlendirilemeyeceğine hükmetmiştir. Karar, idarenin belgeleri alıkoyma işleminin hukuka uygunluğunu denetlerken, talep edilen belgenin gerçekten bir yargı merciine sunulmak üzere hazırlanıp hazırlanmadığı kriterini merkeze almaktadır.

Emsal etkisi bakımından bu karar, ceza infaz kurumu idarelerine ve infaz hâkimliklerine benzer şikâyetlerde yol gösterici bir standart sunmaktadır. Mahpusların fotokopi gibi idari taleplerinin zımni olarak "mahkemeye erişim" şeklinde yorumlanabilmesi için, söz konusu belgenin üzerinde ilgili yargı merciinin adının bulunması veya talebin açıkça bu amaca yöneldiğinin en başından belirtilmesi gerekmektedir. Uygulamadaki önemi ise, terör örgütü mensuplarının mahkemeye erişim hakkını bahane ederek örgüt içi haberleşmeyi sağlama veya asılsız mağduriyet algısı yaratma girişimlerinin engellenmesine olanak tanımasıdır. İnfaz hâkimliklerinin bu tür belgelerin içeriklerini somut gerekçelerle inceleme ve reddetme yetkisi teyit edilmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Kayseri 1 No.lu T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda silahlı terör örgütüne üye olma suçundan hükümlü olarak bulunan başvurucu, on sayfalık bir belgenin dörder adet fotokopisinin çekilerek kendisine verilmesini idareden talep etmiştir. Ceza İnfaz Kurumu Eğitim Kurulu, söz konusu belgenin terör örgütü propagandası içerdiğini, devlet kurumlarına hakaret ve iftira amacı taşıdığını belirterek talebi reddetmiş ve belgeye el koymuştur.

Başvurucu, bu belgenin kendisine ait savunma notları olduğunu, Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapacağı başvurularda kullanmak üzere hazırladığını, fotokopi çekilmemesi ve el konulması nedeniyle mahkemeye erişim hakkının engellendiğini iddia ederek infaz hâkimliğine başvurmuştur. İnfaz hâkimliği ve itiraz merciinin şikâyetleri reddetmesi üzerine başvurucu, dokümanının teslim edilmemesi sebebiyle anayasal hakkının elinden alındığını ileri sürerek Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken Türkiye Cumhuriyeti Anayasası m. 148 uyarınca güvence altına alınan bireysel başvuru hakkının doğasını ve kamu otoritelerinin bu hak karşısındaki yükümlülüklerini temel almıştır. Bireysel başvuru hakkı, temel hak ve özgürlükleri kamu gücü tarafından ihlal edilen bireylerin olağan kanun yollarını tükettikten sonra başvurdukları çok önemli bir anayasal güvencedir.

Yerleşik içtihat prensipleri gereğince, idari ve yargısal otoritelerin bireylerin anayasal haklarını kullanmalarını engelleyici veya zorlaştırıcı tutumlardan kesinlikle kaçınmaları gerekmektedir. Bunun ötesinde, özellikle idarenin fiilî kontrolü ve gözetimi altında bulunan mahpuslar gibi kırılgan ve dezavantajlı gruplar söz konusu olduğunda, idarenin hak arama yollarını kolaylaştırıcı pozitif yükümlülükleri de devreye girmektedir. Mahpusların bireysel başvuru hazırlayabilmesi için gerekli materyallere erişiminin engellenmesi, hak arama özgürlüğünün özüne dokunan bir müdahale olarak değerlendirilebilir.

Ancak bu güvencenin sınırları da doktrin ve Anayasa Mahkemesi kararlarıyla net bir biçimde çizilmiştir. Mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğinden söz edilebilmesi için, engellendiği iddia edilen belgenin veya talebin gerçekten bir yargı merciine başvuru amacına yönelik olduğunun somut bir biçimde ortaya konulması gerekmektedir. İlgili belgenin sadece soyut bir niyetle değil, açıkça mahkemeye sunulmak üzere hazırlandığının idari ve yargısal merciler tarafından denetlenebilmesi hukuka ve usule uygundur. Aksi hâlde, bireysel başvuru hakkı kılıfı altında hakkın kötüye kullanılarak ceza infaz kurumu güvenliğinin ihlal edilmesi, örgüt içi iletişimin sağlanması veya suç işlenmesinin kolaylaştırılması gibi ciddi riskler ortaya çıkacaktır. İdare ve infaz hâkimlikleri, bu ayrımları yaparken iddiaları dikkatle incelemeli ve kararlarını her zaman ilgili ve yeterli gerekçelerle temellendirmek zorundadır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayı incelerken başvurucunun iddiaları ile idarenin ve infaz hâkimliğinin gerekçelerini karşılaştırmalı olarak değerlendirmiştir. Başvurucunun ceza infaz kurumu idaresinden sadece elindeki on sayfalık belgenin fotokopisinin çekilmesini talep ettiği, bu talep esnasında söz konusu belgenin Anayasa Mahkemesine veya başka bir yargı merciine gönderileceğine dair herhangi bir beyanda bulunmadığı tespit edilmiştir.

İnfaz hâkimliği tarafından yapılan incelemede, belgenin üzerinde herhangi bir mahkeme adının veya gönderilecek kurum başlığının bulunmadığı, evrakın mahiyet itibarıyla bir bilgi notu şeklinde olduğu açıkça saptanmıştır. Ayrıca, belgenin içeriğinde terör örgütü mensuplarının sözde mağduriyet algısı yaratmaya yönelik ifadeler barındırdığı, koğuşlar arası haberleşmeyi ve örgüt içi ilişkiyi canlı tutma amacı taşıdığı detaylı bir şekilde gerekçelendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi, infaz hâkimliğinin belgenin niteliğine ve amacına yönelik yaptığı bu derinlemesine incelemenin, somut olaya uygun, ilgili ve yeterli bir gerekçe içerdiğini vurgulamıştır.

Başvurucunun ancak şikâyet aşamasında belgenin yargı mercilerine sunulacağını iddia etmesi, talebinin ilk aşamadaki belirsizliğini ve belgenin formatındaki eksiklikleri ortadan kaldırmamıştır. İdarenin fotokopi talebini reddetmesi, doğrudan mahkemeye erişimi engelleyen bir işlem olarak değerlendirilemez; zira ortada resmî bir başvuru dilekçesinin gönderilmesinin engellenmesi gibi bir durum söz konusu değildir. Hak arama hürriyetinin kullanımına yönelik açık bir idari engelleme bulunmadığından, kamu makamlarının mahpusun haklarını ihlal ettiği iddiası dayanaksız bulunmuştur.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, iddiaların dayanaksız olduğunu belirterek bireysel başvuru hakkının ihlal edilmediği yönünde karar vermiştir.