Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Bir ifadenin hakaret vasfı bağlamına göre değişir.
• Siyasetçilerin eleştiriye tahammül yükümlülüğü daha geniştir.
• Şablon içtihatlar her somut olaya otomatik uygulanamaz.
• Gazetecileri cezalandırmak ifade özgürlüğünde caydırıcı etki yaratır.

Bu karar, ifade özgürlüğü ile bireylerin şeref ve itibarının korunması hakkı arasındaki hassas dengenin yargı makamlarınca nasıl kurulması gerektiğine dair çok temel ve ufuk açıcı kriterleri ortaya koyması bakımından hukuken büyük bir öneme sahiptir. Kararda, sarf edilen sert ve kaba sözlerin tek başına, salt sözlük anlamıyla ve soyut bir biçimde ele alınarak doğrudan hakaret suçu kapsamında değerlendirilemeyeceği açıkça vurgulanmaktadır. İfadelerin kim tarafından, kime karşı söylendiği, olayın gelişimi, tartışmanın başlama biçimi ve tarafların toplumsal konumları gibi dinamiklerin, ilk derece mahkemelerince bütüncül bir yaklaşımla incelenmesi gerektiği kati bir kural olarak hüküm altına alınmıştır.

Özellikle bir siyasetçi ile bir gazeteci arasında geçen karşılıklı tartışmalarda, eylemleriyle kendilerini kamuoyunun denetimine bizzat açan kamuya mal olmuş kişilerin, eleştiriye tahammül yükümlülüklerinin sıradan vatandaşlara kıyasla çok daha esnek ve geniş olduğu teyit edilmiştir. Yüksek mahkeme kararlarının veya yerleşik şablon içtihatların, her somut olaya otomatik ve sorgusuz sualsiz uygulanamayacağı, her uyuşmazlığın kendi bağlamı, subjektif koşulları ve arka planı etrafında yeniden değerlendirilmesi zorunluluğu emsal niteliğindedir. Bu yönüyle söz konusu Anayasa Mahkemesi kararı, alt derece mahkemelerine ifade özgürlüğüne yönelik müdahalelerde basmakalıp gerekçelerden kaçınmaları ve somut olaya özgü adil bir denge kurmaları hususunda bağlayıcı bir hukuki rehber işlevi görecektir. Karar ile, siyasal ve kamusal tartışmalara aktif katılım gösteren gazeteciler üzerinde otosansür ve caydırıcı etki doğuracak haksız cezalandırmaların önüne geçilmesi hedeflenmiştir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, kamuoyunda yakından tanınan bir gazeteci ile olay tarihinde bir siyasi partinin il başkan yardımcısı sıfatıyla aktif siyaset yapan bir kişi arasında sosyal medya platformunda yaşanan karşılıklı ve sert bir tartışmadan kaynaklanmaktadır. Kamuoyunda geniş yankı bulan ve bir iş adamının bazı gazetecilere rüşvet verdiği iddialarının yoğun bir şekilde tartışıldığı süreçte, siyasetçi olan şahıs kendi sosyal medya hesabından gazeteciyi ismen hedef alarak onun ve diğer bazı gazetecilerin suskunluğunun "asaletlerinden olmadığını" belirten imalı bir paylaşım yapmıştır.

Gazeteci ise isminin bu tür ağır iddialarla yan yana anılmasına büyük bir tepki göstererek söz konusu paylaşıma doğrudan yanıt vermiştir. Gazeteci yanıtında, "Yaratık, benim bu rezillikle ne alakam var, şerefsizlik yapma, utanmaz olma... Adımı kirli ağzınıza almayın." şeklinde sert ifadelere yer vermiştir. Bu cevabın ardından siyasetçi, kendisine alenen hakaret edildiği iddiasıyla şikayetçi olmuş ve gazeteci hakkında ceza davası açılmıştır. Yerel mahkemenin, gazeteciyi hakaret suçundan adli para cezasına çarptırması üzerine gazeteci, verilen cezanın ifade özgürlüğünü ihlal ettiği gerekçesiyle hakkını aramak üzere Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, önüne gelen bu güncel uyuşmazlığı temel olarak Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğü ile kişilerin şeref ve itibarının korunması hakkı çerçevesinde, geniş bir perspektifle ele almıştır. Müdahalenin yasal dayanağını oluşturan 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 125 kapsamında düzenlenen hakaret suçu, bireylerin onur, şeref ve toplum içindeki saygınlığını korumayı amaçlayan meşru ve yasal bir düzenlemedir. Ancak, anayasal sistemimizde temel hak ve hürriyetlere, özellikle de ifade özgürlüğüne yapılan her türlü müdahalenin, Anayasa'nın 13. maddesi uyarınca mutlaka demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olması ve ölçülülük ilkesi şartlarını taşıması emredici bir hukuk kuralıdır.

Yüksek Mahkemenin yerleşik içtihat prensiplerine göre, ifade özgürlüğü ile bireyin şeref ve itibar hakkı çatıştığında, mahkemeler tarafından bu iki değer arasında adil ve hassas bir denge kurulması hayati bir öneme sahiptir. Bu dengeleme işlemi yapılırken dikkate alınması gereken en temel ölçütler; tartışmaya konu sözlerin kim tarafından söylendiği, hedef alınan kişinin toplumsal rolü ve ünlülük düzeyidir. Siyasetçiler ve kamusal yetki kullanan kamu görevlileri, kendi tercihleri ve eylemleriyle bilerek kendilerini kamuoyunun sıkı denetimine açtıkları için, sade ve sıradan vatandaşlara kıyasla çok daha sert, acımasız ve sarsıcı eleştirilere bile katlanmak zorundadırlar.

Hukuki doktrin tanımları ve mahkemenin kökleşmiş yargı kararları ışığında, sarf edilen ifadelerin genel yarara ilişkin kamusal bir tartışmaya katkı sağlayıp sağlamadığı, konunun güncel bir ilgi barındırıp barındırmadığı ve sözlerin kullanıldığı bağlamdan koparılıp koparılmadığı titizlikle incelenmelidir. Hakaret niteliği taşıdığı iddia edilen sözlerin tek başına sözlük anlamıyla değil, olayın gelişimi, karşılıklı etkileşim ve tarafların birbirlerine karşı genel tutumları bütünlüğü içinde ele alınması esastır. Bir cezai yaptırımın uygulanmasının, özellikle basın mensupları ve gazeteciler üzerinde mesleklerini icra ederken bir otosansür ve caydırıcı etki yaratma riski taşıdığı yargılamanın her aşamasında mutlaka göz önünde bulundurulmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda ilk derece mahkemesinin mahkumiyete varan kararını ifade özgürlüğü güvenceleri ve adil yargılanma kriterleri açısından oldukça kapsamlı ve detaylı bir şekilde incelemiştir. Yerel mahkemenin, olayın asli tarafları olan gazeteci ve siyasetçi arasındaki tartışmanın arka planını, polemiğin nasıl başladığını ve sözlerin sarf edildiği bağlamı hiçbir şekilde değerlendirmeden doğrudan bir mahkumiyet hükmü kurduğu net bir biçimde tespit edilmiştir. Mahkemenin kararında, ifadelerin bir bütünlük içinde ele alınmadığı, tartışmanın fitilini ateşleyen tarafın bir siyasetçi, ona sert bir üslupla yanıt verenin ise kamuoyunu bilgilendirme görevi olan bir gazeteci olduğu gerçeğinin tamamen göz ardı edildiği anlaşılmıştır.

Kararda, siyasetçinin rüşvet ve yolsuzluk tartışmaları gibi o dönemde kamuoyunu çok yakından ilgilendiren güncel ve hassas bir meselede, gazetecinin adını vererek onu hedef alan kışkırtıcı bir paylaşım yaptığına dikkat çekilmiştir. Gazetecinin ise itibarının ve isminin bu tür karanlık iddialarla yan yana anılmasına karşı duyduğu öfkeyle ani bir tepki gösterdiği ve bu saikle cevap verdiği belirtilmiştir. Mahkemenin, başvurucunun sarf ettiği "şerefsizlik yapma" ibaresini bağlamından tamamen kopararak ve sadece bu ifadenin kullanıldığı başka bir Yargıtay kararını emsal göstererek doğrudan hakaret suçunun sübuta erdiğini kabul etmesi, eksik inceleme olarak şiddetle eleştirilmiştir. Her ifadenin doğası gereği kendi oluştuğu zemin ve bağlam içinde ele alınması gerektiği, hukukta şablon içtihatların birbirinden farklı her somut olaya körü körüne ve otomatik olarak uygulanamayacağı gerçeği vurgulanmıştır.

Bunlara ek olarak, ilk derece mahkemesinin tarafların temel hakları arasında adil bir denge kurmaya yönelik hiçbir çaba sarf etmediği, sarf edilen ifadelerin bir değer yargısı mı yoksa ispatlanabilir bir maddi olgu isnadı mı olduğunu irdelemediği ve siyasetçinin sert eleştirilere katlanma yükümlülüğünü hiç dikkate almadığı belirlenmiştir. Mesleği gazetecilik olan ve toplumsal konularda fikir beyan eden bir kişinin, hapis veya adli para cezası gibi yaptırımlarla cezalandırılmasının, anayasal bir hak olan ifade özgürlüğünü kullanması üzerinde son derece ağır bir caydırıcı etki ve tehlikeli bir otosansür yaratacağı açıkça ifade edilmiştir. Açıklanan tüm bu eksiklikler ışığında, gerekçeli kararda söz konusu ceza mahkumiyetinin demokratik toplum düzeninde hangi zorunlu toplumsal ihtiyaca karşılık geldiğinin ilgili, yeterli ve ikna edici bir şekilde açıklanmadığı kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, ifade özgürlüğüne yapılan müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmadığı yönünde karar vermiş ve yeniden yargılama yapılması talebini kabul etmiştir.