Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Beraat sonrası tutuklama haksız koruma tedbiridir.
• Hükmedilen manevi tazminat miktarı yetersiz olmamalıdır.
• Tazminat belirlenirken emsal yargı kararları gözetilmelidir.
• Tazminat davası açılması başvuru yolu için yeterlidir.

Bu karar, beraat veya kovuşturmaya yer olmadığına dair kararla sonuçlanan ceza yargılamalarında, kişilerin haksız yere maruz kaldıkları gözaltı veya tutuklama tedbirlerine ilişkin açılan maddi ve manevi tazminat davalarındaki yerleşik uygulamayı şekillendirmesi bakımından hukuken büyük bir önem taşımaktadır. Anayasa Mahkemesi, haksız yakalama ve tutuklamadan kaynaklı tazminat taleplerinin, ceza muhakemesi hukuku kapsamında nasıl değerlendirilmesi gerektiği hususunda temel bir çerçeve çizmektedir. Özellikle mahkemelerin takdir yetkisinin sınırsız olmadığı ve hükmedilecek manevi tazminatın sembolik rakamlarda kalamayacağı net bir dille ifade edilerek vatandaşların temel haklarının korunması güçlendirilmiştir.

Benzer davalardaki emsal etkisi, ağır ceza mahkemelerinin tazminat miktarlarını belirlerken Anayasa Mahkemesinin standartlarına uymak zorunda olmalarında yatmaktadır. Bu karar ile birlikte, beraat eden vatandaşların haksız tutukluluk süreleri için açacakları davalarda, mahkemelerin hükmedeceği rakamların kişilerin çektiği acı ve elemi gerçekten karşılayacak, ihlalin ağırlığıyla orantılı ve yüksek mahkeme içtihatlarıyla uyumlu seviyelere çekilmesi zorunlu hâle gelmiştir. Pratikte bu durum, haksız koruma tedbirlerine maruz kalan vatandaşların mağduriyetlerinin daha adil, ölçülü ve hakkaniyetli bir biçimde giderilmesinin önünü açacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucular, haklarında yürütülen farklı ceza soruşturması ve kovuşturması süreçlerinde hürriyetlerinden alıkonularak gözaltına alınmış veya tutuklanmış, ancak devam eden yargılamalar sonucunda beraat etmiş ya da haklarında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilmiştir. Bu aklanma kararlarının kesinleşmesinin ardından, haksız yere özgürlüklerinden yoksun bırakıldıkları gerekçesiyle maddi ve manevi tazminat talebiyle ağır ceza mahkemelerinde dava açmışlardır. Mahkemeler başvurucuların bu tazminat taleplerini kısmen kabul ederek kendilerine bir miktar tazminat ödenmesine hükmetmiştir. Ancak başvurucular, ağır ceza mahkemelerince hükmedilen bu tazminat miktarlarının, özgürlüklerinden mahrum kaldıkları süre, sosyal çevrelerinde çektikleri sıkıntılar ve uğradıkları derin manevi zararlar karşısında oldukça düşük ve yetersiz olduğunu ileri sürmüştür. Temel uyuşmazlık, haksız tutuklama ve gözaltı tedbirleri nedeniyle devlet tarafından ödenmesine karar verilen manevi tazminat miktarının kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ihlal edecek kadar düşük olup olmadığı noktasında toplanmaktadır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi, uyuşmazlığı değerlendirirken öncelikle Anayasa'nın 19. maddesinde güvence altına alınan kişi hürriyeti ve güvenliği hakkını ve bu hakkın dokuzuncu fıkrasında yer alan tazminat güvencesini temel almıştır. İlgili kural, haksız yere özgürlüğünden mahrum bırakılan kişilerin devletten tazminat talep etme hakkını anayasal bir statüye kavuşturmaktadır. Ayrıca uyuşmazlığın kanuni dayanağını doğrudan 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 oluşturmaktadır.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.141 uyarınca, kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kimseler, maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten isteyebilirler. Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihatlarına göre, beraat veya takipsizlik kararı verilmesi, geçmişte uygulanan koruma tedbirini kendiliğinden hukuka aykırı hâle getirmektedir. Bu nedenle, kişilerin yalnızca bu kanun hükmüne dayanarak açtıkları tazminat davaları, bireysel başvuru öncesinde iç hukuk yollarının tüketilmesi açısından yeterli bir adım olarak görülmektedir.

Yargı mercilerince hükmedilecek tazminatın miktarı tayin edilirken idarenin veya yargılama makamının takdir yetkisi bulunmakla birlikte, bu tazminat miktarının meydana gelen temel hak ihlaliyle orantılı olması hukuki bir zorunluluktur. Önemsiz veya sembolik miktarlarda belirlenen bir tazminat, Anayasa'nın öngördüğü güvence sistemine aykırılık teşkil eder. Manevi tazminatın yeterliliği değerlendirilirken, Anayasa Mahkemesinin benzer ihlallerde ödenmesine hükmettiği miktarlar asgari bir referans noktası olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda, haksız tedbire maruz kalan kişinin sosyal ve ekonomik durumu, mesleki ve toplumsal konumu, üzerine atılı suçun niteliği, tedbirin süresi ve kişi üzerindeki olumsuz etkileri mutlaka dikkate alınmalıdır.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucuların tazminat taleplerine yönelik olarak ağır ceza mahkemeleri tarafından yapılan yargılamaları ve verilen kararları kapsamlı bir şekilde incelemiştir. Mahkemelerin maddi tazminat taleplerinin reddine veya belirlenen maddi tazminat miktarlarına yönelik kararları incelendiğinde, bu kararların keyfî olmadığı ve bariz bir takdir hatası içermediği tespit edilmiştir. Maddi zararın ispatı ve ihlal ile zarar arasındaki nedensellik bağının kurulamadığı belirsiz durumlarda, idari yargı ile derece mahkemelerinin takdir yetkisine müdahale edilmeyeceği açıkça vurgulanmıştır. Nitekim bazı başvuruculara ödenen maddi tazminat miktarlarının somut olayın koşullarında orantısız olmadığı görülmüştür.

Ancak manevi tazminat talepleri yönünden yapılan değerlendirmede tamamen farklı bir sonuca ulaşılmıştır. Ağır ceza mahkemelerince başvurucular lehine hükmedilen manevi tazminat miktarları incelendiğinde, bu rakamların, Anayasa Mahkemesi tarafından benzer ihlal iddiaları üzerine geçmişte verilen emsal kararlardaki manevi tazminat tutarlarına kıyasla kayda değer ölçüde düşük olduğu belirlenmiştir. Başvurucuların gözaltı ve tutuklulukta geçirdikleri süreler, üzerlerine atılı suçların ağırlığı, haksız koruma tedbirlerinin başvurucuların hayatlarında ve ruh dünyalarında bıraktığı derin olumsuz etkiler göz önüne alındığında, derece mahkemelerinin hükmettiği rakamların kişilerin uğradığı manevi zararı gidermekten uzak ve oldukça yetersiz kaldığı kanaatine varılmıştır.

Anayasa Mahkemesi, beraat eden veya hakkında takipsizlik kararı verilen kişilere ödenecek tazminatın, devletin haksız işleminden kaynaklanan mağduriyeti etkili ve gerçekçi bir şekilde telafi etmesi gerektiğini, aksi hâlde anayasal bir güvence olan tazminat hakkının içinin boşaltılacağını tespit etmiştir. Somut olayda mahkemelerce hükmedilen manevi tazminat miktarlarının ihlalin ağırlığıyla orantılı olmadığı açıktır ve bu durum hak ihlali yaratmaktadır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi İkinci Bölümü, yetersiz tazminata hükmedilmesi nedeniyle kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.