Anayasa Mahkemesi Şenol Durmuş Kararı 2022/26028 B.

Bu karar, ceza yargılamasında adil yargılanma hakkının en önemli iki unsuru olan gerekçeli karar hakkı ile tanık sorgulama hakkının sınırlarını ve uygulanma standartlarını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi, sanığın aleyhine ifade veren ve beyanları mahkûmiyet hükmünde belirleyici olan tanıkların mahkeme huzurunda dinlenmemesini ve sanığa bu tanıkları sorgulama imkânı tanınmamasını adil yargılanma hakkına ağır bir müdahale olarak değerlendirmiştir. Karar, aynı zamanda derece mahkemelerinin, sanığın davanın sonucunu doğrudan etkileyebilecek nitelikteki savunmalarına ve itirazlarına somut, tatmin edici ve bireyselleştirilmiş yanıtlar vermek zorunda olduğunu hukuken teyit etmektedir.

Benzer ceza davaları ve özellikle terör örgütü üyeliği yargılamaları açısından bu karar güçlü bir emsal teşkil etmektedir. Uygulamada sıklıkla karşılaşılan, istinabe yoluyla veya soruşturma aşamasında alınan tanık beyanlarının sadece duruşmada okunmasıyla yetinilmesi pratiğinin, telafi edici güvenceler sağlanmadığı sürece hak ihlali doğuracağı kesinleşmiştir. Ayrıca, gizli tanık verilerinin ve dijital materyallerin yan delillerle desteklenmeden tek başına mahkûmiyete esas alınamayacağına dair Yargıtay içtihatlarından sapılması durumunda, bu sapmanın mahkemelerce nedenlerinin detaylıca açıklanması zorunluluğu vurgulanmıştır. Bu yönüyle karar, alt derece mahkemelerine maddi gerçeğin araştırılmasında ve delillerin değerlendirilmesinde şekilcilikten uzak, savunma hakkına saygılı bir yaklaşım benimsemeleri gerektiği yönünde önemli bir rehber niteliğindedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Uyuşmazlık, Şenol Durmuş isimli bir polis memurunun, Fetullahçı Terör Örgütü/Paralel Devlet Yapılanması (FETÖ/PDY) üyeliği suçlamasıyla yargılanıp mahkûm edilmesi sürecinde yaşanan adil yargılanma hakkı ihlali iddialarından kaynaklanmaktadır. Mardin Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından başlatılan soruşturma sonucunda, başvurucunun kriptolu mesajlaşma uygulaması ByLock'u kullandığı ve aleyhinde tanık beyanları bulunduğu iddiasıyla dava açılmıştır. Yargılama sırasında mahkeme, başvurucuyu duruşmada dinlemediği iki tanığın daha önceki aşamalarda alınan ifadelerine ve başka bir soruşturmada gizli tanıktan elde edilen dijital veri fişlemelerine dayanarak hapis cezasına çarptırmıştır. Başvurucu, lehine olan delillerin toplanmadığını, aleyhine ifade veren tanıklara soru sorma hakkının elinden alındığını ve itirazlarına mahkeme kararlarında gerekçeli bir şekilde yanıt verilmediğini belirterek temel haklarının ihlal edildiği gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi bu uyuşmazlığı çözerken öncelikle Anayasa'nın 36. ve 141. maddeleri kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı ile gerekçeli karar hakkı prensiplerine dayanmıştır. Mahkemelerin kararlarını gerekçeli olarak yazma zorunluluğu, keyfiliğin önüne geçilmesini sağlayan ve tarafların iddialarının mahkemece hakkaniyete uygun şekilde incelendiğini gösteren en önemli anayasal güvencelerden birisidir. Tarafların uyuşmazlığın sonucuna doğrudan etki edebilecek nitelikteki esaslı iddia ve savunmalarının mahkemelerce ilgili ve yeterli bir gerekçeyle karşılanması zorunludur. Mahkemelerce bu hususların tartışılmaması adil yargılanma hakkının doğrudan ihlali anlamına gelmektedir.

Uyuşmazlığın çözümünde mahkemenin dayandığı bir diğer temel kural ise 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m.210 hükmüdür. İlgili kanun maddesi uyarınca, olayın delili sadece bir tanığın açıklamalarından ibaret ise bu tanığın duruşmada mutlaka dinlenmesi gerekmektedir. Daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş yazılı bir tutanağın okunması, kural olarak tanığın bizzat dinlenmesi yerine geçemez. Hakkaniyete uygun yargılanma hakkının özel bir görünümü olan doğrudan doğruyalık ilkesi gereği hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve kendi huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir.

Yerleşik içtihat prensipleri doğrultusunda, bir mahkûmiyet hükmü tek veya belirleyici ölçüde sanığın sorgulama imkânı bulamadığı tanıkların ifadelerine dayanıyorsa, savunma tarafının maruz kaldığı bu dezavantajı telafi edecek karşı dengeleyici güvencelerin sağlanması şarttır. Sanığın, aleyhine beyanda bulunan tanıklarla esas hakkında karar verecek hâkimin huzurunda yüz yüze gelmesi ve güvenilirliklerini sorgulayarak test etmesi adil bir yargılamanın vazgeçilmez unsurudur. Ayrıca Yargıtay içtihatlarına göre, gizli tanıktan elde edilen dijital verilerdeki kodlamaların tek başına mahkûmiyet için yeterli görülmemesi ve her zaman destekleyici yan delillerle doğrulanması gerektiği kuralı da hukuki değerlendirmede temel alınan bir diğer ilkedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, başvurucunun mahkûmiyetine dayanak yapılan delillerin değerlendirilme şeklini adil yargılanma hakkı çerçevesinde detaylıca incelemiştir. Somut olayda ilk derece mahkemesinin, başvurucunun ByLock kullanıcısı olduğuna dair kesin bir teknik eşleştirme yapılamamış olmasına rağmen bunu sonuca etkili görmeyip diğer delillere dayanarak hüküm kurduğu tespit edilmiştir. Ancak mahkemenin dayandığı diğer deliller olan tanık beyanları ve dijital materyal içerikleri, hukuki güvenceler bakımından sorunlu bulunmuştur.

Tespitlere göre mahkeme, istinabe yoluyla ve soruşturma aşamasında ifadeleri alınan tanıkların duruşmada bizzat veya SEGBİS aracılığıyla dinlenmesi için hiçbir girişimde bulunmamıştır. Geçerli bir neden olmaksızın tanıkların duruşmaya getirilmemesi ve sadece yazılı ifadelerinin okunmasıyla yetinilmesi, başvurucunun tanıklara soru sorma ve beyanlarının doğruluğunu test etme hakkını elinden almıştır. Bu tanıkların beyanlarının hükümde belirleyici bir ağırlığa sahip olmasına karşın, savunma tarafına bu dezavantajı giderecek hiçbir telafi edici güvence sağlanmamıştır.

Bunun yanı sıra Anayasa Mahkemesi, gizli tanıktan elde edilen SD karttaki "EAV" şeklindeki kodlamanın Yargıtay uygulamalarına göre tek başına mahkûmiyet için yeterli bir delil sayılamayacağını hatırlatmıştır. Ayrıca tanıkların beyanlarının, suç oluşturmayacak nitelikteki çok eski tarihli sohbet ve toplantılara ilişkin olduğu yönündeki Yargıtay içtihatlarından da ilk derece mahkemesince hangi gerekçeyle sapıldığının kararda açıklanmadığı saptanmıştır. Başvurucunun yargılamanın sonucunu değiştirebilecek bu türden esaslı itiraz ve savunmaları mahkeme tarafından ayrı ve açık bir şekilde tartışılıp gerekçelendirilmemiştir. Hâkimlerin, tanıkların beden dilini ve tepkilerini gözlemleyerek vicdani kanaate ulaşma imkânından yoksun kalması doğrudan doğruyalık ilkesini zedelemiştir.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi Birinci Bölümü, adil yargılanma hakkı kapsamındaki gerekçeli karar hakkı ile tanık sorgulama hakkının ihlal edildiği yönünde karar vererek ihlalin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılması talebiyle başvuruyu kabul etmiştir.