Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Avukatsız alınan ilk ifade mutlak ihlal sebebi değildir.
• Yargılamanın bütünü adilse avukat eksikliği telafi edilebilir.
• Tutuklu sanıklar için makul süre incelemesi daha sıkıdır.

Bu karar, ceza yargılamalarında şüphelilerin gözaltına alındıkları ilk anlarda avukata erişim hakkından yoksun bırakılmalarının, adil yargılanma hakkına etkisini değerlendirmesi bakımından kritik bir öneme sahiptir. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, avukat olmaksızın alınan ilk itiraf beyanlarının otomatik olarak tüm yargılamayı sakatlamayacağını vurgulamıştır. Eğer ulusal mahkemeler, daha sonra avukat huzurunda alınan ifadelere ve diğer bağımsız delillere dayanarak hüküm kurmuşsa ve ilk ifadenin dezavantajlı etkisini usuli güvencelerle telafi etmişse, adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği kabul edilebilir.

Öte yandan, karar, nispeten basit bir nitelik taşıyan cinayet davasının üç dereceli yargı sisteminde yedi buçuk yıldan fazla sürmesinin kabul edilemez olduğunu ortaya koymaktadır. Özellikle sanığın tüm yargılama boyunca tutuklu kalması ve davanın defalarca yerel mahkemeye geri gönderilmesi, yargı sistemindeki işleyiş eksikliklerini göz önüne sermektedir. Bu yönüyle karar, mahkemelerin tutuklu işlerde daha özenli ve hızlı hareket etmesi gerektiğine dair önemli bir emsal oluşturmaktadır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Başvurucu, cinayet suçlamasıyla gözaltına alınmış ve tutuklanarak yargılanmıştır. Gözaltına alındığı ilk anlarda, yanında bir avukat bulunmaksızın polise verdiği "teslim olma beyanı" ile suçu itiraf etmiştir. Kısa bir süre sonra kendisine susma hakkı ve avukat tayin etme hakkı hatırlatılmış, başvurucu takip eden günlerde avukatı huzurunda alınan ifadelerinde de itirafını sürdürmüştür. Ancak başvurucu, yaklaşık bir ay sonra bu itiraflarını geri çekerek ifadelerin baskı altında alındığını ileri sürmüştür.

Yerel mahkemeler, başvurucunun avukatsız alınan ilk itirafını hükme esas almamış, mahkumiyet kararını avukat eşliğinde verilen ifadelere ve dosyada bulunan diğer güçlü kanıtlara dayandırmıştır. Başvurucu, yargılama sürecinde ilk aşamada avukat hakkının kısıtlandığını, yeniden yargılama sırasında önemli bir tanığın dinlenmediğini ve davanın yedi yılı aşan bir sürede sonuçlanması nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğini belirterek Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'ne başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, uyuşmazlığı çözerken özellikle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 (adil yargılanma hakkı ve makul sürede yargılanma) ve m.6/3-c (kendisini bizzat veya seçeceği bir müdafi aracılığıyla savunma hakkı) hükümleri ile yerleşik içtihat prensiplerine dayanmıştır.

Mahkemenin yerleşik içtihadına göre, ceza soruşturmalarında şüpheli ile polis arasındaki her türlü görüşme veya beyan alma işlemi resmi bir işlem olarak değerlendirilmeli ve "gayri resmi bir sohbet" olarak nitelendirilmemelidir. Şüphelilerin, özellikle özgürlüklerinden mahrum bırakıldıkları ilk andan itibaren bir avukatın yardımından yararlanma hakkı, adil yargılanma hakkının temel bir unsurudur.

Avukata erişimin zorlayıcı bir haklı neden olmaksızın kısıtlandığı durumlarda, mahkemeler, yargılamanın genel adilliğinin geri dönülemez bir şekilde zedelenip zedelenmediğini sıkı bir incelemeye tabi tutmalıdır. Bu değerlendirmede, avukatsız alınan ifadenin mahkumiyet kararında ne ölçüde yer tuttuğu, dosyadaki diğer delillerin gücü ve ulusal mahkemelerin bu eksikliği giderecek güvenceler sağlayıp sağlamadığı dikkate alınır. Avukatsız alınan ifadelerin daha sonra avukat huzurunda tekrarlanması tek başına ihlali ortadan kaldırmaz; mahkemelerin söz konusu ilk ifadeleri dışlayarak yargılamanın adilliğini koruması gerekir.

Ayrıca, Sözleşme m.6/1 kapsamında makul süre ilkesi incelenirken; davanın karmaşıklığı, başvurucunun ve idari makamların tutumu ile başvurucu açısından neyin tehlikede olduğu göz önünde bulundurulur. Özellikle sanığın tutuklu olduğu ve bozma kararlarıyla davanın defalarca yeniden incelendiği durumlar, yargı sistemindeki ciddi işleyiş eksikliklerini gösterebilir ve makul süre ihlaline vücut verebilir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Somut olayda Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, başvurucunun polise verdiği ilk "teslim olma beyanının" avukat olmaksızın ve bunu haklı kılacak zorlayıcı bir neden bulunmaksızın alındığını tespit etmiştir. Ancak bu usuli eksikliğin hemen ardından başvurucuya hakları yasal çerçevede hatırlatılmış, kendisine bir avukat tayin edilmiş ve başvurucu takip eden üç gün boyunca avukatı huzurunda cinayeti işlediğine dair itirafını tutarlı bir biçimde sürdürmüştür.

Mahkeme, başvurucuyu nihai olarak mahkum eden ulusal mahkemelerin kararlarını, avukatsız alınan ilk beyana değil, bizzat avukat huzurunda verilen itiraf ifadelerine ve dosyada mevcut olan diğer somut kanıtlara dayandırdığına dikkat çekmiştir. Ulusal mahkemeler, başvurucunun baskı iddialarını titizlikle incelemiş ve ilk aşamadaki avukat eksikliğinin yargılamanın sonucunu belirleyen tek veya belirleyici unsur olmasının önüne geçmiştir. Olayın gelişimi, suçun işleniş biçimi ve polisin halihazırda elinde bulunan diğer şüpheli bulgular dikkate alındığında, ilk itirafın yargılamanın adilliğini geri dönülemez bir şekilde zedeleyecek mahiyette olmadığı kanaatine varılmıştır.

Makul süre şikayeti yönünden ise Mahkeme, göreceli olarak basit sayılabilecek bir cinayet davasının, üç dereceli yargı sisteminde yedi yıl yedi aydan fazla sürmesini aşırı bulmuştur. Başvurucunun yargılama boyunca tutuklu kalması ve davanın defalarca bozularak ilk derece mahkemesine geri gönderilmesi, ulusal yargı sisteminde ciddi yapısal eksikliklerin bulunduğuna işaret etmiştir. Bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, makul sürede yargılanma hakkının güvence altına alınmadığı görülmüştür. Öte yandan, başvurucunun yeniden yargılama sırasında bir tanığın tekrar dinlenmemesine yönelik şikayeti, ilgili beyanın mahkumiyette belirleyici bir rol oynamaması sebebiyle açıkça dayanaktan yoksun bulunmuştur.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, avukata erişim hakkının kısıtlanması şikayeti bağlamında adil yargılanma hakkının ihlal edilmediği, ancak yargılamanın aşırı uzun sürmesi nedeniyle makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.