Karar Bülteni

KARARIN KÜNYESİ

• Avukatla görüşmenin kısıtlanması kanuni dayanağa sahip olmalıdır.
• Görüşme kısıtlamaları zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamalıdır.
• Müdahalenin ölçülülüğü kararlarda somut gerekçelerle gösterilmelidir.
• Genel ve soyut istihbaratlarla avukat mahremiyeti sürekli kaldırılamaz.

Bu karar, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların avukatlarıyla yaptıkları görüşmelerin gizliliği ve mahremiyeti ile devletin güvenlik ve kamu düzenini sağlama yükümlülüğü arasındaki hassas dengeyi hukuki bir zemine oturtması bakımından oldukça kritik bir öneme sahiptir. Anayasa Mahkemesi, cezaevinde bulunan kişilerin avukatlarıyla güven ve mahremiyet içinde görüşebilmesinin, adil yargılanma ve özel hayata saygı hakkının temel bir unsuru olduğunu kuvvetle vurgulamıştır. Kurum güvenliği veya terör örgütlerinin iletişim ağlarının kesilmesi gibi meşru hedefler gözetilerek avukat-müvekkil görüşmelerine müdahale edilebilmesi prensipte mümkün kabul edilse de, bu tür ağır kısıtlamaların keyfî, süreklilik arz eden ve genel geçer bir uygulamaya dönüşmemesi gerektiği net bir biçimde ifade edilmiştir.

Kararın uygulamadaki emsal etkisi, infaz hâkimliklerinin ve ceza infaz kurumu idarelerinin gelecekte alacağı kısıtlama veya uzatma kararlarına çizeceği katı sınırlarla doğrudan ilgilidir. Mahkeme, başlangıçta haklı görülebilecek bir güvenlik tedbirinin, ilerleyen aşamalarda herhangi bir yeni ve somut delil sunulmaksızın, sırf genel istihbarat raporlarına dayanılarak otomatik olarak defalarca uzatılamayacağını hükme bağlamıştır. Uygulamada, cezaevi idarelerinin ve infaz hâkimliklerinin, kısıtlamaya tabi tutulan her bir mahpus için ayrı ayrı değerlendirme yapması, tedbirin devamını gerektiren güncel koşulları somut verilerle ortaya koyması ve her zaman daha hafif bir müdahale aracının bulunup bulunmadığını tartışması zorunlu hâle gelmiştir. Bu güçlü içtihat, mahpusların savunma hakkını ve özel hayatın gizliliğini koruma altına alırken, aynı zamanda yargı mercilerine özgürlükleri kısıtlarken daha sıkı ve özenli bir gerekçelendirme yükümlülüğü getirmektedir.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Tokat T Tipi Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda terör suçlarından hükümlü olarak bulunan Önder Al ve Zeki Temel, idare tarafından avukatlarıyla yaptıkları görüşmelere ağır kısıtlamalar getirilmesi üzerine hukuk mücadelesi başlatmıştır. Uyuşmazlığın temelinde, Tokat Cumhuriyet Başsavcılığının ülke genelindeki cezaevlerinde devam eden açlık grevleri ve yeni eylem talimatlarının avukatlar aracılığıyla iletilebileceği yönündeki istihbarat raporlarına dayanarak infaz hâkimliğinden kısıtlama talebinde bulunması yatmaktadır.

Bu talep doğrultusunda infaz hâkimliği, başvurucuların avukatlarıyla yaptıkları görüşmelerde bir görevlinin hazır bulunmasına, görüşmelerin sesli ve görüntülü olarak teknik cihazlarla kaydedilmesine ve avukatla mahkûm arasında alışverişi yapılan tüm belgelerin incelenmesine karar vermiştir. Başlangıçta üç ay süreyle alınan bu kısıtlama kararı, süre bitimlerinde idare tarafından somut ve yeni bir gerekçe sunulmadan art arda defalarca uzatılmıştır. Başvurucular, avukatlarıyla mahremiyet içinde görüşemediklerini, hukuki yardım alma ve savunma haklarının ellerinden alındığını ve uygulanan kısıtlayıcı tedbirin süresiz bir hâl aldığını belirterek kararlara itiraz etmişlerdir. İtirazlarının mahkemelerce reddedilmesi üzerine de hak ihlali yaşadıkları gerekçesiyle Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunmuşlardır.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Anayasa Mahkemesi uyuşmazlığı değerlendirirken temel olarak Anayasa'nın "Özel hayatın gizliliği" kenar başlıklı 20. maddesi çerçevesinde hareket etmiştir. Mahpusların avukatlarıyla olan görüşmelerinin sınırlandırılması, dinlenmesi ve kaydedilmesi doğrudan doğruya özel hayata ve aile hayatına saygı hakkına ağır bir müdahale teşkil etmektedir. Bu tür bir müdahalenin anayasal sınırlar içinde kalabilmesi ve hukuka uygun olabilmesi için Anayasa'nın 13. maddesinde açıkça belirtilen kanunilik, meşru amaç ve ölçülülük ilkelerine eksiksiz biçimde riayet edilmesi şarttır.

Müdahalenin kanuni dayanağını 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun m.59 oluşturmaktadır. Anılan kanun maddesinin beşinci ve altıncı fıkraları; toplumun ve infaz kurumunun güvenliğinin tehlikeye düşmesi, terör örgütlerinin yönlendirilmesi veya şifreli mesajlar iletilmesinin önlenmesi gibi istisnai ve tehlikeli durumlarda, avukat görüşmelerinin teknik cihazlarla kaydedilmesine, belgelerin incelenmesine ve görüşmede bir görevlinin bulundurulmasına izin vermektedir. Bu bağlamda, idarenin aldığı tedbirin kanuni bir temeli ve ceza infaz kurumunda disiplini ile düzeni sağlama gibi meşru bir amacı bulunmaktadır.

Ancak hukuki incelemenin en kritik aşamasını demokratik toplum düzeninin gereklerine uygunluk ve ölçülülük testi oluşturmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi içtihatlarına göre, avukat-müvekkil ilişkisinin ve iletişiminin gizliliğine saygı gösterilmesi temel bir insan hakkı kuralıdır. Terörizm ve organize suçlarla mücadele kapsamında bu kurala kamusal menfaatler gereği istisnalar getirilebilirse de, bu kısıtlamaların hakkın kullanımını tamamen ortadan kaldıracak, genel ve sürekli bir uygulamaya dönüşmemesi zorunludur. Alınan kısıtlayıcı tedbirlerin amaca ulaşmak için elverişli ve gerekli olmasının yanı sıra, hedeflenen kamu yararı ile bireyin hakkı arasında adil ve orantılı bir dengenin kurulması şarttır. Bu doğrultuda karar veren infaz hâkimlikleri, kısıtlama kararlarını alırken ve sürelerini uzatırken varsayımlara veya soyut ihtimallere değil; mutlaka somut, kişiselleştirilmiş ve güncel delillere dayanmak mecburiyetindedir.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Anayasa Mahkemesi, somut olayda başvuruculara uygulanan görüşme kısıtlamalarının özel hayata saygı hakkına ciddi bir müdahale oluşturduğunu ve bu müdahalenin 5275 sayılı Kanun m.59 uyarınca kanuni bir dayanağının bulunduğunu kabul etmiştir. Ayrıca, cezaevi güvenliğinin sağlanması, yaşanabilecek koordineli eylemlerin durdurulması ve terör örgütünün cezaevi üzerinden iletişim kurarak yeni eylemler planlamasının engellenmesi amacıyla alınan bu katı tedbirin meşru bir amaca hizmet ettiği tespiti yapılmıştır.

Buna karşın, tedbirin uygulanış biçimi, süresi ve gerekçelendirilmesi ölçülülük ilkesi çerçevesinde çok daha ayrıntılı olarak irdelenmiştir. İlk aşamada 12 Nisan 2019 tarihinde üç aylık geçici ve acil bir süre için verilen kısıtlama kararı, her süre bitiminde infaz hâkimliği tarafından defalarca uzatılmıştır. Mahkeme, uzatma kararlarının alındığı tarihlerde, ilk karara dayanak teşkil eden genel istihbarat bilgilerinin ve güvenlik risklerinin hâlen aynı şiddette devam edip etmediğine dair yargı mercilerince hiçbir güncel ve somut değerlendirme yapılmadığını açıkça tespit etmiştir.

Başvurucular üzerinde on yedi ayı aşkın bir süre boyunca aralıksız olarak uygulanan bu ağır kısıtlamaların, mahpusların hukuki yardım ve avukat desteğinden faydalanma hakları üzerindeki yıkıcı etkileri derece mahkemelerince tamamen göz ardı edilmiştir. Kararı veren infaz hâkimliği ve itiraz mercii konumundaki ağır ceza mahkemesi, başvurucuların kişisel durumlarını, cezaevindeki bireysel davranışlarını veya örgütle olan somut bağlarının güncel durumunu hiçbir şekilde incelememiş; başvurucuların ileri sürdüğü itirazlara somut gerekçelerle ve kanıtlarla yanıt vermemiştir. Kararların sadece genel güvenlik kaygılarına ve geçmiş soyut istihbarat raporlarına dayanılarak otomatik bir şekilde uzatılması, hukuki güvence olan yargısal denetimin şekli kalmasına ve işlevsizleşmesine neden olmuştur.

Ayrıca, Anayasa Mahkemesi, kamu otoritelerinin söz konusu güvenlik risklerini bertaraf etmek için başvurucuların temel haklarını bu denli derinden sarsmadan daha az sınırlayacak alternatif ve daha hafif önlemlerin alınıp alınamayacağı konusunda hiçbir yargısal tartışma yürütmediğine dikkat çekmiştir. Yargı makamlarının, yaşanan olaya, geçen zamanla değişen koşullara ve kişinin öznel durumuna özgü bir değerlendirme yapmadan geçici olması gereken bir tedbiri sürekli hâle getirmesi, demokratik bir toplumda hukukun üstünlüğüyle bağdaşmaz bulunmuştur. Bu çerçevede, uygulanan kısıtlamaların zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığının yargı mercilerince ilgili ve yeterli gerekçelerle ortaya konulamadığı ve müdahalenin ölçüsüz olduğu kanaatine varılmıştır.

Sonuç olarak Anayasa Mahkemesi, özel hayata saygı hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiştir.