Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Gondert - Almanya Kararı 34701/21 B.

Bu karar, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. maddesinde düzenlenen adil yargılanma hakkı kapsamında, ulusal mahkemelerin Avrupa Adalet Divanı'ndan (AAD) ön karar talep etme yükümlülüklerine ilişkin son derece kritik bir standart getirmektedir. Hukuken bu karar, ulusal hukuk yollarının son aşamasında yer alan yüksek mahkemelerin, tarafların AAD'ye ön karar başvurusu yapılmasına dair açık ve gerekçeli taleplerini reddederken, bu reddin hukuki dayanaklarını açıkça sunmakla yükümlü olduğunu net bir şekilde ortaya koymaktadır. Karar, iç hukukun pratik uygulamasında kısa, soyut ve matbu şablon ifadelerle haklı taleplerin geçiştirilmesinin, bireylerin mahkeme kararlarını anlama ve adil şekilde dinlenilme haklarını ihlal ettiğini teyit etmektedir. Bu durum, keyfiliğe karşı en önemli koruma kalkanının gerekçeli karar hakkı olduğunu göstermektedir.

Benzer davalardaki emsal etkisi değerlendirildiğinde, bu hüküm Avrupa Birliği hukuku ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi arasındaki etkileşimde çok önemli bir köprü niteliği taşımaktadır. Ulusal mahkemelerin, AAD'nin yerleşik "CILFIT" kriterlerini (örneğin maddenin açık olması veya daha önce yorumlanmış olması gibi) somut olaya uygulayarak hangi sebeple ön karar başvurusuna gerek görmediklerini kararlarında açıkça tartışmaları gerekecektir. Uygulamadaki önemi ise oldukça büyüktür; zira yüksek mahkemelerin iş yükünü hafifletmek amacıyla başvurdukları "gerekçesiz ret" veya "şablon ret" usulleri, doğrudan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi denetimine ve net ihlal kararlarına konu olabilecektir. Bu nedenle taraf devletlerin yüksek yargı mercileri, usule ilişkin ön karar taleplerini reddederken Avrupa standartlarına uygun, aydınlatıcı ve tatmin edici bir gerekçe sunmak mecburiyetinde kalacaktır.

UYUŞMAZLIĞIN KONUSU

Almanya'da Birleşik Krallık merkezli uluslararası bir hukuk bürosunda ortak avukat olarak çalışan başvuran Heinz-Günter Gondert, ortaklık sözleşmesindeki kural gereği altmış beş yaşına geldiğinde zorunlu olarak emekliye ayrılmıştır. Başvuran, bu durumun yaş ayrımcılığı yasağına ve ilgili Avrupa Birliği (AB) Direktifine aykırı olduğunu iddia ederek eski hukuk bürosuna karşı Almanya'da tazminat davası açmıştır.

Yerel mahkemeler ve istinaf mahkemesi, başvuranın durumunun ilgili iş kanunları ve AB Direktifi kapsamında bir "işçi" statüsünde sayılmadığı gerekçesiyle davasını reddetmiştir. Bunun üzerine başvuran, Federal Adalet Mahkemesine temyiz başvurusunda bulunmuş ve hukuki meselenin Avrupa Adalet Divanı'na (AAD) ön karar için gönderilmesini açıkça talep etmiştir. Ancak Federal Adalet Mahkemesi, AAD'ye başvuru talebini neden reddettiğine dair hiçbir somut gerekçe sunmaksızın ve şablon bir ifade kullanarak temyiz izni talebini reddetmiştir. Başvuran, talebinin gerekçesiz şekilde reddedilmesinin adil yargılanma hakkını ihlal ettiği iddiasıyla AİHM'e başvurmuştur.

HUKUKİ BİLGİ VE TEMEL KURALLAR

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut uyuşmazlığı Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi m.6/1 kapsamında güvence altına alınan adil yargılanma hakkı bağlamında incelemiştir. Mahkemenin yerleşik içtihatlarına göre, Sözleşme doğrudan ulusal mahkemelerin başka bir ulusal veya uluslararası merciden ön karar talep etme hakkını güvence altına almamaktadır. Ancak, bir ulusal mahkemenin ön karar talebini reddetmesi, söz konusu ret kararının keyfi olması veya yasalara aykırı nedenlere dayanması halinde yargılamanın hakkaniyetini zedeleyebilir.

Avrupa Adalet Divanı'nın (AAD) CILFIT kararı ve devamındaki içtihatları uyarınca, Avrupa Birliği İşleyişi Hakkında Antlaşma m.267 kapsamında kararlarına karşı iç hukukta yargı yolu bulunmayan son derece mahkemeleri, AB hukukunun yorumlanmasına ilişkin bir sorun ortaya çıktığında AAD'den ön karar talep etmekle yükümlüdür. Bu kuralın istisnaları; sorunun davanın çözümü için ilgisiz olması, ilgili AB hukuku kuralının daha önce AAD tarafından yorumlanmış olması veya AB hukukunun doğru yorumunun makul bir şüpheye yer bırakmayacak kadar açık olmasıdır.

AİHM ilkelerine göre, adil yargılanma hakkı bağlamında mahkemelerin kararlarını gerekçelendirme yükümlülüğü, keyfiliğe karşı en hayati güvencelerden biridir. Taraflar, davalarının sonucunda belirleyici olan iddialarına mahkemeler tarafından özel ve açık bir yanıt verilmesini bekleme hakkına sahiptir. Bir tarafın açıkça ve gerekçeli olarak AAD'ye başvurulmasını talep ettiği durumlarda, ulusal son derece mahkemesinin bu talebi reddederken, CILFIT kriterleri ışığında neden böyle bir başvuruya gerek görmediğini kararının gerekçesinden, alt derece mahkemesinin kararına yaptığı atıftan veya kendi önceki içtihatlarından anlaşılabilir kılması gerekmektedir. Gerekçesiz şekilde kritik bir hukuki talebin geçiştirilmesi adil yargılanma hakkını doğrudan ihlal eder.

SOMUT OLAYA İLİŞKİN TESPİTLER

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, somut olayda başvuranın davasını inceleyen Federal Adalet Mahkemesinin (BGH), kararlarına karşı olağan kanun yolu bulunmayan bir son derece mahkemesi olduğunu ve uyuşmazlığın AB hukukuyla doğrudan bağlantılı olduğunu tespit etmiştir. Başvuran, BGH'ye sunduğu temyiz dilekçesinde açıkça AAD'den ön karar talep edilmesini istemiş, ilgili 2000/78/EC sayılı AB Direktifi'nin yorumlanmasıyla ilgili dört spesifik soru formüle etmiş ve bu ön kararın davanın sonucu için neden gerekli olduğunu son derece detaylı bir şekilde açıklamıştır.

Buna karşın BGH, başvuranın temyiz izni talebini reddederken yalnızca "Daire, Avrupa Birliği İşleyişi Hakkında Antlaşma'nın 267. maddesinin 3. fıkrası uyarınca AAD'den ön karar talep etme yükümlülüğü sorununu da incelemiştir" şeklinde şablon bir ifade kullanmış ve Alman Medeni Usul Kanunu m.544'ün kendisine tanıdığı yetkiye dayanarak daha detaylı bir gerekçe sunmaktan kaçınmıştır.

AİHM, BGH'nin kararında AAD'nin CILFIT kriterlerinden hangisine (örneğin; sorunun ilgisizliği, önceden yorumlanmış olması veya makul şüphe bulunmaması) dayanarak ret kararı verdiğini hiçbir şekilde belirtmediğini gözlemlemiştir. Dahası, bu gerekçesizliğin alt mahkeme kararlarına yapılan atıflarla veya yargılamanın genel bağlamıyla da telafi edilemediği açıkça anlaşılmıştır. İstinaf mahkemesi, kendi kararında ön karar talebini veya AB hukukunun yorumlanmasını AAD kriterleri çerçevesinde hiç tartışmamıştır.

Mahkeme, Federal Adalet Mahkemesinin başvuranın net, anlaşılır ve gerekçeli talebine rağmen ret gerekçelerini sunmamasının, başvuranın mahkemenin kararını anlamasını engellediğini ve dolayısıyla yargılamanın adil olma niteliğini temelden zedelediğini tespit etmiştir. Ulusal mahkemenin, tarafın belirleyici ve kritik argümanına somut bir yanıt vermemesi, keyfiliğe karşı koruma sağlayan en temel usuli güvenceyi ortadan kaldırmıştır.

Sonuç olarak Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, adil yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde karar vermiş ve başvuruyu kabul etmiştir.